Спортот, барем во нашата идеална претстава, треба да биде место на чесен натпревар. Место каде што силата, дисциплината и талентот се судираат на теренот, а победата е плод на труд и карактер. Но, кога ќе ја отвориме „црната книга“ на спортот, брзо сфаќаме дека таа приказна не е секогаш толку чиста.
Допингот – користењето на недозволени средства за подобрување на перформансите – не е само современ проблем. Тој е стар речиси колку и самиот спорт.
Допингот – стар колку и самиот натпревар
Иако најчесто го поврзуваме со модерната медицина и фармакологија, употребата на стимулативни средства во спортот е многу постара.
Историските записи сведочат дека уште пред околу 2.700 години, учесниците на античките Олимписки игри користеле различни природни стимуланси. Се споменуваат одредени видови габи кои ги зголемувале перформансите и ја намалувале исцрпеноста. Истото го правеле и некои други древни цивилизации, користејќи разни ритуални или стимулативни супстанции.
Денес знаеме дека тие обиди биле примитивна верзија на нешто што денес го нарекуваме допинг.
Современиот спорт, пак, доби нова димензија кога фармакологијата почна да создава моќни супстанции кои можат значително да влијаат на човечкиот организам.
Токму затоа денес постои строга регулатива и глобални правила за борба против допингот, какви што воспоставува World Anti-Doping Agency (WADA).
Кога победата станува поважна од здравјето
Историјата на модерниот спорт е преполна со трагични примери.
Во доцниот 19 век европските велосипедисти земале мешавини од хероин, кокаин и шеќерни таблети натопени со етер. Тоа биле времиња кога науката не ги разбирала целосно последиците од тие супстанции.
На Олимпискиот маратон во 1904 година победникот Том Хикс бил одржуван во живот со комбинација од стрихнин и бренди за време на самата трка.
Подоцна трагедиите стануваат сè поочигледни.
На Олимписките игри во Рим 1960 година данскиот велосипедист Кнут Енемарк Јенсен почина за време на трката. Неколку години подоцна, во 1967, на легендарната трка Tour de France почина британскиот велосипедист Томи Симпсон, откако користел амфетамини.
Тоа беа моментите кога светот конечно почна сериозно да го сфаќа проблемот.
Шокантна реалност: допинг и кај младите
Денес ситуацијата не е ограничена само на врвниот спорт.
Загрижувачки е фактот дека допингот сè почесто го користат рекреативци и млади спортисти. Различни истражувања во Северна Америка покажуваат дека значителен број тинејџери експериментираат со анаболички стероиди.
Американскиот Национален институт за злоупотреба на дроги (National Institute on Drug Abuse) предупредува дека употребата на анаболички стероиди кај младите може да предизвика сериозни хормонални, психолошки и кардиоваскуларни последици.
Тоа е веќе нова етапа на проблемот: допингот повеќе не е само прашање на врвниот спорт, туку и на културата на телото, фитнес индустријата и притисокот за успех.
Победата како индустрија
Во спортот одамна престана да важи само олимпиското мото дека најважно е да се учествува.
Денес логиката често оди по сосема друга линија: победа – слава – пари.
Кога славата носи милионски договори, реклами и национален престиж, искушението станува огромно.
Во таа игра влегува и црниот пазар на допинг супстанции, кој според проценките на INTERPOL вреди милијарди долари годишно.
Токму затоа многумина сметаат дека е илузорно да се очекува допингот целосно да исчезне.
Источногерманската школа
Една од најпознатите приказни за системски допинг во спортот е онаа на поранешната Источна Германија (DDR).
Во периодот од 1970-тите до крајот на 1980-тите, државната програма за допинг им овозможила на источногерманските спортисти доминација на голем број меѓународни натпреварувања.
Истражувањата подоцна покажаа дека многу спортисти биле систематски третирани со анаболички стероиди, често без нивно знаење.
По падот на Берлинскиот ѕид, резултатите на тие спортисти нагло опаднаа, а светот доби еден од најголемите скандали во историјата на спортот.
Мрачната статистика
Постои една анкета што одамна кружи низ спортските кругови и звучи речиси како морална дилема од филозофија.
Во истражување меѓу 190 учесници на Олимписките игри во Лос Анџелес било поставено следното прашање: дали би користеле допинг ако знаете дека сигурно ќе освоите олимписки медал, но ќе умрете за пет години? 76% одговориле – да.
Тоа не е само спортска статистика. Тоа е огледало на човечката амбиција.
Допингот и здравјето на срцето
Стручњаците особено ги загрижуваат ненадејните смртни случаи кај спортисти.
Кај спортистите на возраст од 30 до 35 години честопати се откриваат органски промени на срцето како што е хипертрофична кардиомиопатија, додека кај постарите спортисти најчеста причина е атеросклерозата.
Иако не секој ваков случај е поврзан со допинг, злоупотребата на супстанции значително го зголемува ризикот.
Анаболиците – создавање на „чудовиштето“
Во 1950-тите американскиот лекар Џон Зиглер забележал дека советските спортисти користат тестостерон.
Обидувајќи се да создаде „поблага“ алтернатива за американските спортисти, тој го развил анаболичкиот стероид Dianabol.
Подоцна самиот призна дека со тоа создал нешто што не може да се контролира.
Анаболичките стероиди навистина ја зголемуваат мускулната маса и силата, но цената може да биде огромна:
оштетување на црниот дроб, хормонални пореметувања, кардиоваскуларни заболувања и психички промени.
ЕПО и крвниот допинг
Една од најпознатите супстанции во модерниот спорт е еритропоетинот (EPO).
Тоа е хормон кој природно се создава во бубрезите и го стимулира создавањето на еритроцити.
Кога се користи синтетички, го зголемува капацитетот на крвта за пренос на кислород – нешто што е особено важно за велосипедисти, тркачи и други аеробни спортисти.
Но, прекумерната употреба може да ја згусне крвта до опасни нивоа и да доведе до мозочен удар или срцев инфаркт.
Единствената разумна стратегија
Во борбата против допингот постојат три линии на одбрана: контрола, санкции и превенција.
Но искуството покажува дека најсилното оружје е токму превенцијата.
Едукацијата на младите спортисти, транспарентноста во спортските федерации и постојаното усовршување на антидопинг тестовите се единствениот пат кон почист спорт.
Затоа пораката, иако едноставна, останува и денес актуелна: допингот никому не му простил.
