Плакатот е една од оние тивки, но силни пораки што ги среќаваме во секојдневието. Најчесто тоа е едноставен лист хартија, напишан или отпечатен, закачен на ѕид, столб или излог – на место каде што луѓето минуваат. Но зад таа привидна едноставност се крие нешто многу посложено. Плакатот не е само хартија со текст. Тој е обид за разговор со јавноста.
Што всушност е плакат?
Ако погледнеме внимателно, плакатот е дизајниран така што неговата порака може да се прочита од далечина. Буквите се големи, распоредот е јасен, а композицијата внимателно избрана. Целта е едноставна: човекот што минува покрај него да го забележи, да застане барем за миг и да ја прими пораката.
Но текстот никогаш не е сам. Речиси секој плакат содржи и ликовни елементи – слика, графика, симбол, фотографија. Тие не се случајни украси. Напротив, тие имаат задача да го привлечат вниманието и да ја засилат пораката. Визуелниот дел не само што го дополнува текстот, туку често директно влијае врз чувствата и асоцијациите на оној што гледа.
Токму затоа плакатот е силен медиум за јавно обраќање. Со него се служат политичари, културни институции, стопански организации, но и уметници и активисти. Секој од нив се обидува преку него да пренесе идеја, став или повик за дејствување.
Од леток до уметнички медиум
Историјата на плакатот започнува многу порано отколку што обично мислиме. Неговите претходници биле печатени летоци и театарски огласи кои се појавиле уште во 16 век. Во тоа време ликовниот дел се изработувал со техники како дрворез и подоцна со бакрорез.
Плакатот во современа смисла се појавува во втората половина на 19 век. Неговото вистинско раѓање е тесно поврзано со развојот на литографијата, техника која овозможила брзо и квалитетно печатење на слики во голем тираж. Во исто време Западна Европа се запознала со јапонската обоена графика, која силно влијаела врз европската визуелна култура.
Во тие услови плакатот почнал да се развива како посебна форма на визуелна комуникација.
Тулуз-Лотрек и раѓањето на модерниот плакат
За творец на модерниот илустриран плакат најчесто се смета францускиот уметник Henri de Toulouse-Lautrec. Неговите плакати за париските кабареа и театри не биле само реклами. Тие биле уметнички дела што ја претставувале енергијата и атмосферата на градот.
По него плакатот го развивале многу уметници во Европа и Америка. Во Франција работеле автори како Théophile Steinlen и Pierre Bonnard. Во Англија се истакнал Aubrey Beardsley, во САД Edward Penfield и Will Bradley, а во Германија работеле автори како Ludwig Hohlwein.
Со нив плакатот станал вистинска уметничка дисциплина.
Технологијата што ја прошири пораката
Развојот на печатарските техники уште повеќе ги проширил можностите на плакатот. Литографскиот камен постепено бил заменет со плочи од алуминиум или цинк, процес познат како цинкографија. Подоцна се појавил офсетниот печат, кој овозможил масовно производство со висок квалитет.
Во поново време се користи и сито-печат, техника што им овозможува на дизајнерите силни бои и јасни форми. Огромно влијание имала и фотографијата, особено фотографијата во боја, која внесла нови визуелни можности.
Не треба да се заборави ниту обновата на типографијата кон крајот на 19 век, под влијание на движењето Arts and Crafts, инспирирано од идеите на William Morris. Тоа движење повторно ја открило важноста на буквата како визуелен елемент.
Плакатот како инструмент на масовна порака
Плакатот често бил употребуван и како средство за масовна агитација. Особено значајна улога имал во Русија за време на October Revolution, кога визуелните пораки станале средство за мобилизација на општеството.
Во тоа време настанале познати плакати на уметници и автори како Vladimir Mayakovsky и други советски графичари. Нивните дела покажале дека плакатот може да биде моќно средство за политичка и идеолошка комуникација.
Од улица до маркетинг тим
По Втората светска војна плакатот постепено престанал да биде дело на еден автор. Тој станал резултат на работа на цел тим. Покрај дизајнерот, во процесот учествуваат маркетинг стручњаци, текстописци, типографи и печатари.
Со други зборови, плакатот од уметнички израз се претворил и во дел од современата комуникациска индустрија. Денес неговите принципи живеат и во дигиталниот свет – во банери, социјални мрежи и визуелни кампањи.
Но суштината останува иста: кратка, јасна и силна порака што треба да го запре погледот на човекот барем за миг.
