Кога песната станува сведок, а зборот – судбина
Шансона. Самата реч звучи како шепот од некое париско ќоше, како глас што не се обидува да те освои со гласност, туку со вистина. Chanson на француски едноставно значи песна, но зад таа привидна едноставност се крие цел еден свет. Свет во кој зборот е поважен од мелодијата, а искреноста поважна од техниката. Првично народна уметност, шансона со векови се обликувала како стил што не бега од реалноста, туку ѝ гледа право в очи.
Во поширока смисла, шансона е секоја песна испеана на француски јазик. Но ако зборуваме прецизно, ако зборуваме суштински, тогаш шансона е стил. Правец во забавната музика во кој текстот не е декор, туку носечка конструкција. Тоа е поезија ставена на сцена, поезија што се пее, често со кабаретски призвук, интимна, иронична, болна, духовита – сѐ во исто време.
Шансона како дневник на времето
Она што отсекогаш ме фасцинирало кај шансона е нејзината улога на сведок. Таа е коментар на случувањата, личен дневник на сопствената судбина, но и прониклив набљудувач на општеството. Не вика, не проповеда, туку тивко раскажува. Понекогаш е длабоко уметничка, речиси елитистичка, а понекогаш толку едноставна што секој може да се пронајде во неа. И токму во таа способност да биде и висока уметност и народен говор лежи нејзината сила.
Од трубадури до првите форми на шансона
Корените на шансона одат длабоко. Првите форми се појавуваат уште во 14. век, како тригласни композиции со строго дефинирана структура. Но традицијата е уште постара – таа започнува со трубадурите и труверите од 13. век, со патувачките поети што ги носеле приказните од град во град. Во 18. и 19. век шансона доживува силна обнова, а меѓу најзначајните композитори од раниот период се издвојува Гијом де Машо, заедно со Јоханес Окегем и Жоскен де Пре.
Во 15. век се кристализира таканаречената париска шансона, во која хомофонијата станува доминантна, а еден од нејзините најпознати претставници е Орландо де Ласи. Подоцна, во 16. и 17. век, композициите се збогатуваат со различни инструменти, што дополнително ја проширува изразната палета на жанрот.
Париз, улицата и раѓањето на кабарето
Кон крајот на 18. век, околу 1770 година, Париз станува сцена на нова културна форма. Се отвораат првите café-concert простори, предвесници на music-hall традицијата. Таму настапуваат пејачи, глумци, акробати, а операта како доминантна форма ја турка шансона во сенка. Но не за долго. Во 19. век, шансона се враќа, прво во салоните на повисокиот сталеж, а потоа и на улица.
Во втората половина на 19. век, тие простори стануваат вистинска опера на народот. Се пее на плоштади, во кафеани, по улици. Од таа жива традиција ќе произлезат имиња како Морис Шевалје и незаменливата Едит Пјаф.
Особено место во оваа приказна има Le Chat Noir, отворен во 1881 година на Монмартр. Првото модерно европско кабаре, собиралиште на боеми, поети и сликари. Таму настапува Аристид Бруан, со своите натуралистички, протестни шансони, станувајќи муза на уметници како Анри де Тулуз-Лотрек. Токму од таа социјално ангажирана традиција подоцна ќе се изгради духовниот свет на Жорж Брасен и Лео Фере.
Гласови што го обликуваа векот
Песната „Parlez-moi d’amour“ на Лисиен Боер, напишана во 1923, а афирмирана како шансона во 1930 година, станува симбол на Париз како град на љубовта и првата песна наградена со Grand Prix во таа форма. По Првата светска војна, животот повторно излегува на улица, а развојот на грамофонските плочи и музичките сали создава нов простор за шансона.
Со појавата на радиото и звучниот филм во 30-тите години, сцената се менува, но шансона не исчезнува. Напротив, таа се адаптира. Шарл Трене станува татко на поетската шансона, отворајќи пат за авторите кои сами ги пишуваат и пеат своите песни. Џезот влијае силно, а Париз го освојуваат имиња како Жозефина Бекер, Ив Монтан, Жилбер Беко, Шарл Азнавур, Борис Вијан и Серж Гејнзбург.
Едит Пјаф останува неприкосновена. Нејзиниот глас ја обележа првата половина на 20. век. Таа беше едноставна, директна, болна и вистинска. Му се обраќаше на секого, и сите ја разбираа.
Во средината на векот се појавуваат Жак Брел, кого многумина го сметаат за родоначалник на модерната шансона, Жилиет Греко, Салваторе Адамо и Миреј Матје. Со нив, шансона конечно станува тоа што и денес ја препознаваме – интимен разговор меѓу уметникот и слушателот.
