Пастелот – на прв поглед нежен, речиси тивок медиум – всушност е една од најинтензивните уметнички техники што ги измислил човекот. Зборот доаѓа од италијанското pastello и означува уметничко дело изработено со пастелни бои. Но, ако останеме само на дефиницијата ќе ја промашиме суштината. Пастелот не е само техника – тој е допир со боја без посредник, боја што дише директно на површината.
Пастелната боја е писалка или креда во боја – обликувано тесто од чист пигмент и минимално врзиво. Токму затоа светлината речиси не се прекршува. Пигментот останува суров, непосреден, интензивен. Колоритот што се добива е длабок, жив, понекогаш речиси кадифест. Ако некогаш сте стоеле пред оригинал на Дега или Редон, знаете за што зборувам – бојата не е нанесена, таа е положена како здив.
Боите можат да се мешаат директно на самата подлога. Не во палета, туку во самата структура на сликата. Тоа ѝ дава на техниката една интимност што ретко кој друг медиум ја поседува. Пастелот не трпи грубост – бара чувство, контрола и тишина во раката.
Сувата материја и нејзината кревкост
Пастелот како сликарска техника се потпира пред сѐ на сувоста на боите. Нема масло, нема вода, нема разредувач. Само пигмент и подлога. Токму затоа готовата слика е исклучително чувствителна. Доволно е мал допир за да се наруши површината.
Се заштитува со фиксирање, но тука доаѓа дилемата – фиксативот ја одзема мекоста, ја „заклучува“ бојата, а со тоа делумно ѝ ја одзема живоста. Тоа е оној вечен компромис меѓу трајноста и поетиката. Уметникот мора да избере.
Видови пастел – што е навистина пастел?
Постојат различни видови пастели – восочни, маслени и суви. Но ако сме прецизни, само сувиот пастел е пастел во вистинска смисла на зборот. Маслените пастели, иако популарни, технички се сосема друга категорија поради високото присуство на врзива.
Современите дефиниции и класификации на медиумот може детално да се проследат и преку енциклопедиски извори како pastel – Encyclopaedia Britannica, каде јасно се објаснува хемискиот и техничкиот состав на материјалот.
Од пештерите до салоните на Европа
Праформите на пастелот треба да ги бараме уште во предисториските пештерски цртежи, каде ловците-сликари користеле природна креда и пигменти нанесени со рака врз карпи. Денес тие цртежи можеме да ги видиме во локалитети како Lascaux Cave paintings-сведоштво дека човекот отсекогаш сакал директен контакт со бојата.
За зачетник на пастелот како развиена техника често се смета француско-холандскиот сликар Jean Clouet (1485-1540), дворски сликар на францускиот крал Франсоа I. Според некои извори, техниката ја спомнува и Leonardo da Vinci околу 1495. година, а што укажува дека пастелот бил познат и во ренесансниот интелектуален круг.
Сепак, како интимна и самостојна сликарска техника пастелот вистинска афирмација добива дури во 18. век. Француските салони го прифаќаат, а портретите добиваат нова мекост и психолошка длабочина.
Големите имиња на пастелот
Кога зборуваме за пастел, невозможно е да не го спомнеме Edgar Degas. Интересно е што Дега почнува интензивно да го користи пастелот кога му ослабува видот – токму затоа што техниката му дозволува побрз, поинтуитивен контакт со формата и светлината.
Покрај него, значајни пастелисти се Quentin de La Tour, Pablo Picasso, Claude Monet, Henri de Toulouse-Lautrec, Odilon Redon и Rosalba Carriera.
Доколку сакате подетално да ги разгледате делата на Дега изработени во пастел, музејските архиви како The Metropolitan Museum of Art – Degas pastels нудат сериозен увид.
Пастелот како став
Мене лично пастелот секогаш ми делувал како уметничка искреност без заштитен слој. Без лак, без дебела текстура, без маски. Само боја и рака. Можеби затоа е толку кревок – затоа што е чесен.
Во свет во кој сѐ се лакира, ретушира и дигитално измазнува, пастелот нѐ потсетува дека мекоста не е слабост. Таа е избор.
