Човекот што не се помири со готови вистини
Бертранд Расел е роден на 18 мај 1872 година во Трелек, Велс, а починал на 2 февруари 1970 година во Пенридендрет, исто така во Велс. Век речиси цел – и тоа не како тивок набљудувач, туку како човек што постојано се вмешува, прашува, провоцира, руши и гради повторно.
Студирал филозофија и математика на Тринити Колеџ, Кембриџ, институција која и денес стои како еден од столбовите на европската интелектуална традиција. По дипломирањето во 1895 година започнува академска кариера токму таму. Но, Расел не бил човек што се вклопува мирно во системот. Во 1916 година е отстранет од колеџот поради својата отворена противвоена позиција во текот на Првата светска војна, а во 1918 година е осуден на шест месеци затвор поради антивоена активност.
И тука веќе гледаме нешто суштинско – кај него мислата никогаш не била одвоена од постапката.
Аристократ по потекло – бунтовник по избор
Како потомок на угледно британско благородничко семејство, лесно можел да живее удобен живот во рамките на традицијата. Наместо тоа, избира пат на слободен мислител, пацифист и критичар на граѓанскиот морал. Се ангажира на левото крило на Лабуристичката партија, но на изборите во 1922 и 1923 година не успева да освои пратеничко место.
Во 1927 година ја основа експерименталната школа Beacon Hill School, обидувајќи се да спроведе сопствени идеи за воспитување. Тој проект не трае долго, но останува важен како обид да се преиспита авторитарниот образовен модел.
Од 1938 до 1944 година предава на различни универзитети во САД. Во 1944 повторно е избран за професор на Тринити Колеџ. Во 1950 година ја добива Нобеловата награда за книжевност, признание што можете да го проверите и во официјалната архива на Нобеловиот комитет,
По Втората светска војна неговиот активизам не стивнува. Се спротивставува на логиката на Студената војна, е меѓу иницијаторите на Russell–Einstein Manifesto во 1955 година – документ кој предупредува на опасностите од нуклеарното оружје. Во 1966-1967 година претседава со тн. Russell Tribunal за воените злосторства во Виетнам. Во 1961 година, на 89-годишна возраст, повторно е затворен на кратко поради учество во антинуклеарни демонстрации. Не 1989 – туку 1961. Фактите се важни.
Од логика до отворен дијалог
Раселовата филозофија никогаш не била затворен систем. Поминува низ повеќе фази – од логицизам и математички приод кон филозофијата, преку теоријата на логичкиот атомизам, до подоцнежна поотворена и критичка позиција.
Во 1901 година го формулира познатиот Раселов парадокс, кој ја разнишува Фрегеовата логичка конструкција на аритметиката и станува клучен момент во развојот на современата логика. Заедно со Алфред Норт Вајтхед го пишува монументалното дело Principia Mathematica (1910-1913), обидувајќи се да ги изведе математичките вистини од логички основи. Овој проект, и покрај своите ограничувања, останува темел на аналитичката традиција во англосаксонската филозофија.
Неговата теорија на логичкиот атомизам тврди дека светот се состои од факти, не од „работи“ во традиционална смисла. Супстанцијата, материјата, па дури и поединечната ствар – се логички конструкции. Светот е мрежа од релации, а филозофијата е анализа на тие релации.
Она што мене лично ме фасцинира е тоа што Расел не се плашел да се коригира себеси. Филозофијата, за него, не е догма – туку отворен разговор меѓу науката, јазикот и искуството.
Вистината како морална обврска
Расел смета дека борбата за вистината е првостепена задача на филозофот. Ако професијата служи за нешто друго – тоа е предавство. Вистината, според него, мора да биде научно фундирана, без предрасуди, без фанатизам, егзактна и неперсонална.
Но, истовремено, тој не е студен техничар на логиката. Во своите етички размислувања постепено се движи од објективистички позиции кон еден вид етички плурализам. Се спротивставува на секоја апсолутна, „конечна“ вредност која служи како оправдување за доминација.
Неговиот идеал е просветителски – постојано намалување на фанатизмот и зголемување на способноста за симпатија и меѓусебно разбирање.
Во време кога државата, сопственоста и институциите често стануваат апарати на моќ, Расел предупредува дека историските „закони“ и „големи цели“ лесно се претвораат во инструменти на политичка или религиозна манипулација. Тука неговата мисла е застрашувачки актуелна.
Филозоф што живееше како што мислеше
До крајот на својот живот, Расел останува активен критичар на дехуманизацијата во модерниот свет. Не како циничен набљудувач, туку како човек што презема ризик.
Ако нешто можеме да научиме од него, тоа е следново – интелектуалната храброст не е во тоа да имаш систем. Туку во тоа да ја браниш мислата од фанатизмот, дури и кога цената е лична.
