Има нешто чудно и убаво во старите народни песни. Кога ги читаш денес, тие не звучат како архивски материјал, туку како живи гласови што доаѓаат од некое друго време. Од некој свет во кој луѓето не пишувале книги, но знаеле да ја кажат вистината за животот со неколку стихови.
Многу од тие песни сите ги знаеме. Сме ги слушале на свадби, на радио, во интерпретации на фолклорни ансамбли. Но постојат и други – помалку познати верзии, варијанти, стихови што не станале „канон“. Тие биле запишани од луѓе кои тргнале низ Македонија да го соберат она што народот го носел во паметењето.
Такви собирачи биле браќата Миладиновци, како и Крсте Петков Мисирков и Стефан Верковиќ. Благодарение на нивните записи, денес можеме да ги слушнеме тие гласови речиси како да се кажани вчера.
Некои од тие песни се кратки. Некои се сурово искрени. А некои се толку мудри што во неколку реда ја кажуваат целата психологија на човекот.
Шар-Планина и трите човечки вистини
Во една од тие песни, Шар-Планина ги „потфатила“ трите овчари. Планината не е само географија. Таа е судбина, сила на природата, нешто поголемо од човекот.
Песната оди вака:
Потфатила ми Шар-Планина,
потфатила до три офчари.
Првијот велит, је се молеше:
-Пушчи ме мене, ти, Шар-Планино.
пушчи ме мене, дома да ода;
дома си имам мајка, ме чекат!-
Вторијот велит, је се молеше:
-Пушчи ме мене, ти, Шар-Планино,
пучи ме мене дома да ода;
дома си имам сестра, ме чекат!-
Третијот велит, је се молеше:
-Пушчи ме мене, ти, Шар-Планино,
пушчи ме мене дома да ода;
дома си имам љубна, ме чекат!-
И тогаш доаѓа оној дел што ја прави песната голема:
Мајката жалит дури да умрит,
сестрата жалит дур да с омжит, љубата жалит до шес недељи.
(Зап. Константин Миладинов)
Неколку реда – и цела филозофија на животот. Мајчината болка е најдолга. Сестрината е ограничена со животниот тек. А љубовната – колку и да изгледа силна – има свој рок.
Сурово? Можеби. Но народната песна никогаш не била тука да нè теши. Таа е тука да ја каже вистината.
Кога љубовта станува песна
Во друга варијанта, запишана од Миладиновци, љубовта се појавува во еден поинаков, многу интимен тон.
Три години, Кате, болно лежав,
ти не дојде, Кате, да ме видиш.
Шуќур Господ, Кате, те донесе.
Сврти ми го, Кате, перничево,
перничево, Кате, кон пенџера,
да го видам, Кате, езерото,
како фрла, Кате, далги далги.
Далги далги, Кате, бели пени,
како бие, Кате, од брег на брег,
така бие, Кате, мое срце
за мојата Ката, мила севда.
за другега, џанам, посвршена.
(Зап. Константин Миладинов)
Овде љубовта не е страст, туку носталгија. Човек што лежи болен сака само да погледне кон прозорецот. Да го види езерото. И во брановите да го препознае сопственото срце.
Кара севда – старата балканска болка
Во една кратка песна, запишана од Мисирков, се појавува зборот што ја објаснува целата емоционална географија на Балканот: „кара севда“.
На срце ми лежи една лута змија,
не је била змија, тук` је кара севда.
Таа „кара севда“ – темна љубовна мака – е тема што постои во целиот балкански фолклор. Денес би ја нарекле сеvdah, музички и поетски израз на длабока меланхолија и љубовна тага што се развил особено во османлискиот период на Балканот.
Севдините очи черни черешови,
Севдините веѓи морски пијавици!
Иди ми ја искај, дал` ќе ти ја дадат:
ако ти ја дадат, качи ја на пајтон,
ако не ја дават, постој погледај ја.
(Зап. Крсте П. Мисирков)
Тоа е љубов што боли, но и љубов што не се откажува.
Народната мудрост што не старее
Понекогаш народната песна е и мал театар. Разговор меѓу мајка и ќерка, во кој наивноста, желбата и опасноста се мешаат.
-Ќерко, мила ќерко!
Кој чука на порти?
-Мале, мила мале!
Едно лудо-младо,
на механа е било,
благо е вино пило,
пило си и опило!
На нас налетело,
тука да приспие.
Следува разговор што постепено ја открива играта меѓу невиното и заводливото.
-Ќерко, мила ќерко!
Иди го испади.
-Мале, мила мале!
Ако го испадам,
грехо ќе му берам.
И така ред по ред, додека разговорот станува сè поироничен и посимболичен.
-Ќерко, мила ќерко!
Ракија ќе тера.
-Мале, мила мале!
На лудото ракија
моето бело лице.
-Ќерко, мила ќерко!
И вино ќе тера.
-Мале, мила мале!
На лудото вино
моите црни очи.
-Ќерко, мила ќерко!
Постеља ќе тера.
-Мале, мила мале!
На лудо постеља
мојата рамна снага.
-Ќерко, мила ќерко!
Покриво ќе тера.
-Мале, мила мале!
На лудото покриво
мојата бела саја.
(Зап. Стефан Верковиќ)
Ова не е само песна. Тоа е народна драматургија. Мал дијалог во кој се судираат моралот, желбата и младоста.
Зошто овие песни се важни и денес
Можеби најинтересното кај овие песни е што тие не се пишувани за литература. Тие се раѓале во разговор, во работа, на планина, на седенка.
Но токму затоа се толку искрени.
Во нив има нешто што модерната култура често го губи – директност. Нема филтри, нема политичка коректност, нема психологија во долги објаснувања.
Само неколку стихови.
И во нив целиот човечки живот.
