Постојат врски во животот кои не се само емоционални. Тие се основа врз која се гради човекот. Една од тие врски е дијадата мајка-дете – најраната, најдлабоката и, веројатно, највлијателната релација што ја доживуваме во животот.
Социолозите и психолозите одамна потврдиле дека интеракцијата помеѓу мајката и детето е доминантна, всушност клучна за развојот на личноста на детето, но и за перспективата на неговиот однос спрема себе и спрема светот, како и кон семејниот круг во најширока смисла на зборот. Овој однос не е само биолошка врска – тоа е и културна, психолошка и емоционална структура што се гради уште од првите денови на животот.
Наследени модели на љубов и воспитување
Особено силно ова се чувствува во традиционалните „заштитни“ средини, во кои одреден тип на врска се пренесува од генерација на генерација. Во тие средини мајчинството често се учи преку пример, а не преку теорија. Мајката го повторува она што го видела, почувствувала и научила од својата мајка.
Се разбира, не треба да се маргинализира улогата на таткото. Но во најраните години од животот, мајката е „пред сѐ“. Таа е првиот глас, првата прегратка, првото чувство на сигурност.
Современата теорија на приврзаност во психологијата покажува дека квалитетот на оваа врска има огромно влијание врз тоа како детето ќе се поврзува со луѓето подоцна во животот – дали ќе биде сигурно, доверливо и емпатично, или пак несигурно, дистанцирано и исполнето со страв од напуштање.
Позната е врската помеѓу начинот на кој сме одгледани и начинот на кој ги одгледуваме сопствените деца. Често постои речиси знак на равенство помеѓу воспитните стилови на бабата и мајката. Тие се пренесуваат по категории: отфрлање, емоционално прифаќање, презаштитување или недоследност.
Во оваа дијада доминантен е преносот на „вграденото“ – она што мајката го носи од своето детство. Тоа се гледа во секојдневните, понекогаш клиширани гестови: во начинот на кој го храни детето, во грижата околу неговото здравје, во односот кон дисциплината, па дури и во начинот на кој се однесува кон поширокото семејство.
Дури и исхраната станува дел од оваа културна наследеност. Менито на мајката често станува и мени на детето – без оглед на неговата индивидуална психофизичка конституција.
Првите три години – темел на личноста
Со други зборови, квалитетот на дијадата мајка-дете, особено во првите три години од животот, е тесно поврзан со мајчиното доживување на воспитниот стил на нејзината мајка.
Истражувањата покажуваат дека мајките кои своето детство го доживеале како топло и емоционално прифатливо најчесто ги воспитуваат и своите деца со разбирање и емпатија. Тие создаваат сигурна база од која детето може да расте и да го истражува светот.
Во психологијата ова се нарекува сигурна приврзаност – состојба во која детето знае дека има некого на кого може да се потпре.
Но приказната не е секогаш толку едноставна.
Кога мајката е присутна – а сепак далечна
Понекогаш се случува феномен кој на прв поглед изгледа парадоксално. Децата кои растат без мајка во институции често покажуваат емоционални тешкотии – тоа е одамна познато во психологијата.
Но слична емоционална празнина може да се појави и таму каде што мајката е физички присутна.
Се работи за студени, дистанцирани мајки. Домовите во кои растат овие деца често се беспрекорно средени, дисциплината и редот се на прво место, а емоционалната топлина е ретка.
Многу од тие мајки самите носат чувство на отфрленост од своето детство. Тие го опишуваат сопственото растење со истите категории – дистанца, строгост, недостиг од нежност.
И така кругот продолжува.
Презаштитеноста како скриена форма на несигурност
Постојат и други модели на мајчинско однесување. Некои мајки, на пример, се претерано заштитнички. Нервозни и несигурни, тие се постојано присутни околу детето.
Го хранат, преслекуваат, го носат, му помагаат дури и кога тоа може само. Со добра намера, но без да забележат, ја ограничуваат неговата иницијатива и ентузијазам.
Понекогаш реагираат со задоцнување таму каде што детето очекува едноставна пофалба, прегратка или насмевка.
Во потрага по мајчиното внимание, децата развиваат сопствени стратегии. Некои стануваат болникави, несигурни или претерано зависни. Енергијата која би требало да оди во самостојно растење се пренасочува кон обидите да се обезбеди внимание.
Мајката и мозокот на детето
Науката во последните децении дополнително ја потврди длабочината на оваа врска.
Истражувања од Универзитетот во Торонто покажуваат дека дури и гледањето на мајчината фотографија активира повеќе мозочни региони отколку фотографија на која било друга блиска личност.
Една од истражувачките, докторката Мари Арсалиду, објаснува дека овој ефект се забележува и кај возрасни луѓе кои со години живееле далеку од родителите. Тоа значи дека влијанието на мајката не е краткорочно – туку длабоко вградено во невронските мрежи на мозокот.
Слични резултати покажуваат и истражувања за мајчиниот глас. Дури и кога се слуша преку телефон, тој може да го намали нивото на стрес и да го зголеми хормонот на поврзаност – окситоцин, познат како „хормон на приврзаноста“ според научни студии.
Контроверзната теорија за полот на детето
Во научната литература постои и една помалку позната, но интересна хипотеза.
Некои истражувачи укажуваат на можноста дека економските и здравствените услови на мајката можат статистички да влијаат врз односот помеѓу раѓањето машки и женски деца. Оваа идеја се поврзува со Trivers-Willard хипотезата во еволутивната биологија.
Според неа, во поволни услови мајките имаат поголема веројатност да раѓаат машки деца, додека во потешки услови шансите за женски деца се поголеми. Објаснувањето е еволутивно: здраво машко потомство има поголема репродуктивна „добивка“, додека женското потомство има поголеми шанси да се репродуцира и во потешки услови.
Едно истражување што користело база од повеќе од 95.000 мајки од Руанда ги анализирало овие односи во контекст на брачниот статус и економската позиција на жените. Резултатите покажале статистички разлики во пропорцијата на машки и женски деца.
Секако, науката е внимателна со ваквите толкувања. Полот на детето пред сѐ зависи од генетиката, но околинските фактори можат да имаат суптилни влијанија врз веројатностите.
Една врска што никогаш не исчезнува
На крајот, можеби најточната реченица за оваа тема е многу едноставна.
Мајката никогаш не исчезнува од нашата внатрешна мапа на светот.
Дури и кога сме возрасни, дури и кога сме далеку, дури и кога одамна сме го напуштиле домот – во нас продолжува да живее некаква верзија од нејзиниот глас, нејзиниот поглед и нејзиниот начин на грижа.
Во таа тивка, невидлива врска се крие еден од најдлабоките корени на човечката личност.
