Кога ќе го спомнам името на Св. Трифун, не мислам само на празник, ниту само на обредно закројување на лозје. Мислам на млад човек – речиси дете – кое не направило компромис со верата, ни кога пред него стоел меч. И токму во таа младост, во таа доследност, јас ја гледам неговата вистинска големина.
Св. Трифун е роден околу 225 година во селото Комсада, во римската провинција Фригија, во Мала Азија – денешна Турција. Родителите му биле христијани и го воспитувале во духот на раната Црква, во време кога да се биде христијанин значело да се живее под постојана закана. Според црковното предание, уште како дете во него се пројавила необична Божја благодат – дар на чудотворство. За неговиот живот сведочат и старите житиеписни записи зачувани во православната традиција, како што може да се види и во официјалните извори на Охридската архиепископија и во текстовите на Православие.мк.
Чудото што го донесе пред царот
Она што најмногу се истакнува во житието е неговата моќ над болните, особено над душевно заболените. Се вели дека од неговиот поглед зрачела некаква необична исцелителна сила. Мене лично ме допира токму оваа слика – младо момче што не носи оружје, туку тивка светлина во себе.
Меѓу многубројните чуда што му се припишуваат, најпознато е исцелувањето на ќерката на римскиот цар Гордијан III, историска личност која владеела од 238 до 244 година – што го потврдува и современата историографија, на пример преку енциклопедиските податоци за Gordian III
. Принцезата, иако исклучително убава и просена од многу кнезови, душевно се разболела. Во нападите сакала да се фрли во оган или вода. Ниеден лекар не можел да помогне. Според преданието, ѝ било откриено дека единствено може да ја излечи „детето Трифун“, кој тогаш имал само 17 години.
Царот го повикал во Рим. Го нашле покрај езеро, како чува гуски – затоа на иконите често е прикажан со гуски околу себе. Тој дошол, се помолил и ја исцелил. Радоста во дворецот била голема. Царот богато го наградил, но Трифун не го задржал богатството. Го разделил на сиромашните и се вратил во своето родно место. Тоа е моментот што најмногу зборува – не чудото, туку односот кон моќта и богатството.
Прогоните и мачеништвото
По смртта на Гордијан III, на власт дошол царот Дециј Трајан, познат по еден од првите систематски прогони на христијаните во Римското царство. Историските извори го бележат овој период како време на сериозен притисок врз христијанската заедница – што може да се проследи и во стручната литература за Decius.
Трифун не побегнал. Не се сокрил. Пошол кај управникот Акилин. Му било наредено да им се поклони на боговите. Одбил. Бил одведен во Никеја и изложен на мачења. Кога виделе дека ни болката не го крши, одлучиле да го погубат.
Пред тоа го врзале за коњ и бос го влечеле кон планината, низ студ и мраз. Од студот му отпадале меса и прсти од нозете. И тука доаѓа реченицата што мене ме прогонува: „Господи, не им го пишувај ова за грев“. Наместо клетва – молитва. Наместо омраза – прошка.
На 14 февруари 250 година, пред самиот џелат да го стави мечот на неговиот врат, Трифун ја предал душата. Телото било пренесено во родниот крај. Дел од моштите денес се чуваат во Москва, во храм посветен на Светиот маченик Трифун, што го потврдува и официјалната страница на Руската православна црква.
Култот на Св. Трифун – меѓу верата и лозјето
Православната црква го слави Св. Трифун на 1 февруари според јулијанскиот календар, односно на 14 февруари според грегоријанскиот календар – датум што денес во светот е познат и како Ден на вљубените. Но кај нас, особено во Македонија, тој ден пред сѐ е ден на лозарите и градинарите.
На иконите е претставен со нож за закројување лозје или со гуски. Во Тиквеш лозарите рано наутро одат во лозјата, закројуваат неколку прачки, ги полеваат со вино и благословуваат: „Господе, ти давам едно шише со вино за илјада да ни подариш“. Во Ваташа се тркалале низ лозјето – за да се тркалаат и бочвите со вино. Во некои краишта, како Охрид и Прилеп, празникот е познат и како Св. Трипун-пијаницата – фолклорен израз на радоста и веселбата.
Попот осветувал вода, со која се прскале лозјата. Во Ваташа, по закројувањето, се забодувала запалена гламја во дворот на црквата – како симболично забрзување на заминувањето на зимата. Тоа е спој на вера, земја и човек. Спој што ние на Балканот го разбираме длабоко, телесно.
Св. Трифун не е само светител од календарот. Тој е архетип на младоста што не се поклонува на стравот. На човек што останува верен, дури и кога цената е животот.
И можеби токму затоа, кога ќе дојде 14 февруари, јас не мислам само на љубовта меѓу двајца. Мислам на љубовта како доследност. Како избор. Како стоење исправено.
