Македонија се соочува со најизразената сезона на западнонилска треска откако заболувањето првпат е регистрирано во земјава во 2011. година. Заклучно со 26. август 2026. година, здравствените власти соопштија дека има 50 потврдени случаи и уште три сомнителни, пет смртни случаи, а 21 пациент е хоспитализиран на Клиниката за инфективни болести, од кои шестмина се на интензивно лекување.
Бројките се впечатливи и поради споредбата со претходните години: од 2011 до крајот на 2025 година во Македонија биле регистрирани вкупно 54 лабораториски потврдени случаи. Само во 2025. година, според историските податоци на Европскиот центар за превенција и контрола на болести – ECDC, во земјава имало два локално стекнати случаи. Сепак, прашањето зошто 2026 година е толку различна нема едноставен одговор.
Раст што се забрза во август
До крајот на јули беа евидентирани осум случаи. На 12. август бројката веќе достигна 26, на 18. август официјалните податоци покажуваа 38 случаи, а на 25. август бројот на потврдени случаи се искачи на 50. Најголемиот дел се поврзани со Скопскиот Регион, иако во меѓувреме беше регистриран и случај во Куманово.
Според претставниците на Институтот за јавно здравје, најсилниот неделен бран бил забележан во 33. недела од годината, со 11 нови случаи. Во 34. недела се бележи намалување, што може да биде прв знак дека пикот е поминат. Тоа, сепак, не значи дека ризикот завршил. Неделниот надзор на ECDC покажува дека преносот на вирусот во Европа останува активен, а август и почетокот на септември вообичаено се меѓу периодите со најголема сезонска активност.
Колку е изразена годинашната состојба покажува и европската споредба. До 21 август ECDC регистрирал 625 локално стекнати случаи во 12 европски земји. Во тој пресек Македонија имала 37 локално стекнати случаи. Тоа е далеку помал апсолутен број од Италија или Грција, но во однос на бројот на жители ја става земјата меѓу посилно погодените европски средини оваа сезона.
Нема една причина за епидемијата
Најважно е да не се создаде лажно едноставно објаснување. Ниту здравствените власти ниту европските институции посочуваат една причина што сама по себе може да го објасни наглиот скок. Западнонилскиот вирус се одржува во природен циклус меѓу птиците и комарците, а човекот најчесто се инфицира преку каснување од заразен комарец. Кога истовремено има активна циркулација на вирусот кај птиците, бројна популација на комарци и поволни места за нивно размножување, ризикот за луѓето расте.
Временските услови се еден дел од таа слика. Светската здравствена организација предупреди во јули дека потоплите температури и подолгите лета им овозможуваат на комарците подолг период во кој можат да го пренесуваат вирусот. Тоа не значи дека топлото лето е единствениот виновник за состојбата во Македонија, туку дека создава поповолна средина во која други локални фактори полесно доаѓаат до израз.
Застоената вода станува дел од здравствената карта на градот
Токму локалните услови се особено важни во Скопје. Новата интерактивна платформа Health Alert, презентирана од Министерството за здравство и Институтот за јавно здравје, обединува податоци за случаите, ризичните подрачја, преземените третмани и потенцијалните места за размножување на комарците. Според презентираните податоци, идентификувани се 34 потенцијални легла во 9 засегнати општини.
Канали со бавно движење на водата, септички јами, подрачја со отпадни води, поплавени шахти и подруми, наводнителни канали и други површини каде што водата подолго се задржува можат да создадат погодни услови за комарците од родот Culex, кои се важни преносители на западнонилскиот вирус. Новите податоци го поместуваат фокусот од општото прашање „дали се прска“ кон потешкото прашање – дали навреме се препознаваат и третираат вистинските жаришта.
Здравствените власти годинава спроведуваат и вонредни третмани. По 14 август биле опфатени повеќе ризични подрачја, меѓу кои Драчево, каналите во Гази Баба, Зелениково, Студеничани, Бутел и Ѓорче Петров. Министерот за здравство Сашо Клековски најави дека во иднина контролата на комарците треба повеќе да се насочува кон таргетирани третмани од земја во конкретните ризични зони, наместо борбата со комарците да се гледа главно низ воздушното прскање.
И тука е потребна претпазливост со заклучоците. Фактот дека по дополнителните третмани во одредено подрачје се намалиле новите случаи е важен за епидемиолошкото следење, но сам по себе не докажува дека недоволното прскање било причината за целиот годинашен бран. И земји со развиени програми за контрола на комарците имаат големи сезонски разлики во бројот на заболени.
Официјалните 50 случаи не се исто што и 50 инфекции
Можеби најважната бројка за правилно разбирање на состојбата е друга: од 53 потврдени и сомнителни пациенти евидентирани до 26 август, 52 имале невроинвазивна форма на заболувањето. Тоа е форма во која инфекцијата го зафаќа централниот нервен систем и може да предизвика менингитис, енцефалитис или други сериозни невролошки нарушувања.
Овој податок не значи дека западнонилскиот вирус годинава кај речиси секого предизвикува тешка болест. Напротив, според Светската здравствена организација, околу 80 проценти од заразените луѓе немаат никакви симптоми, околу 20 проценти развиваат полесна фебрилна болест, а приближно еден од 150 заразени развива тешка невроинвазивна форма.
Затоа високото учество на тешки случаи во македонската статистика најмногу покажува кого здравствениот систем успева да открие и тестира: луѓето кои поради сериозна клиничка слика стигнале до болница. Лицата без симптоми или со лесна температура најчесто немаат причина да бидат тестирани. Реалниот број инфекции, оттука, може да биде поголем од бројот на лабораториски потврдени пациенти, но без серолошки истражувања не треба да се претвора таа претпоставка во произволна бројка.
Што треба да се следи во следните недели
Намалувањето по неделниот пик е охрабрувачко, но крајот на август не е крај на сезоната на комарците. Вниманието сега треба да остане на неколку фронта истовремено: следење на новите човечки случаи, надзор на комарците и птиците, таргетирање на локалните жаришта и отстранување на застоената вода каде што тоа е можно.
За граѓаните, најкорисните мерки остануваат едноставни: мрежи на прозорците и вратите, репеленти, облека што ја покрива кожата кога комарците се најактивни и празнење садови во кои се собира вода. При висока температура придружена со силна главоболка, вкочанет врат, дезориентација, тремор, изразена слабост или други невролошки симптоми треба да се побара лекарска проценка, особено кај повозрасни лица и лица со ослабен имунитет.
Годинашната епидемија затоа не треба да остане запаметена само по бројката 50. Таа покажува колку брзо еден познат вирус може да стане сериозен локален здравствен проблем кога ќе се совпаднат биологијата на комарците, временските услови, урбаната инфраструктура и активната циркулација на вирусот. Ако нешто треба да остане по ова лето, тоа е систем што ќе ги бара жариштата пред болничките кревети да почнат да ја покажуваат нивната цена.
