Просторот и времето – две различни тишини на постоењето
За разлика од просторот како димензија на сушноста, кој овозможува опстанок на битијата едни покрај други, времето е димензија на последователност на битијата едни по други – постоење на стварите во промената на нивното настанување и исчезнување. Просторот ни дозволува да коегзистираме. Времето нѐ принудува да се менуваме.
Во својот опстанок битието бидува, постои и без престан зема нови ликови, се стреми кон она што сѐ уште не било – кон иднината. Но штом во еден миг ќе ја достигне, едновремено ја престанува сегашноста и ја остава во минатото. Таа чудна, парадоксална динамика ме фасцинира – човекот постојано чекори кон нешто што во моментот кога ќе го допре, веќе исчезнува зад него.
Космичкото време и мерката на движењето
Во таа смисла физичкото време е најнапред таква димензија на сушноста што не може да се заобиколи. Сеопфатно е како космичкото време и се ориентира според движењето на небеските тела. Оттаму потекнува и часовното време на кое се потпира историската хронологија. Не случајно календарите и часовниците се родени од погледот кон небото.
Уште Аристотел прв го дефинира времето како „број – мера на движењето спрема она што било порано и што ќе биде подоцна”. Ова поимно часовно време се ориентира според просторот и останува меродавно со векови. Неговата анализа може да се прочита во „Physics“ – едно од темелните дела на античката мисла.
Со класичната физика на Исак Њутн времето добива статус на „апсолутно време” – независно од настаните, рамномерно, исто за сите . Тоа е времето како универзален метроном на космосот.
Релативитетот – кога времето престанува да биде исто за сите
Во 20 век физичкиот поим на времето е коригиран со специјалната и општата теорија на релативитетот на Алберт Ајнштајн. Во моделот на четири-димензионалниот простор на Херман Минковски нема повеќе апсолутна истовременост. Времето е сведено на четвртата димензија на просторот.
Тоа објективно време како континуирана низа на точки, каде што секој настан има свое место во координатен систем, станува основа на современата физика. Во неговите рамки сѐ може да се мери – ако однапред ги одредиме димензијата, почетната и завршната точка.
И тука доаѓа моето лично прашање: ако времето е координата, каде сме ние во него? Дали сме точки или сме протегање?
Времето како услов на искуството
Критикувајќи го Њутн, Имануел Кант го изнесува учењето за „емпирискиот реалитет” и „трансценденталниот идеалитет” на просторот и времето. Тие непосредно не можат да се потврдат искуствено затоа што априори се услови на искуството. Подетално може да се види во анализата на „Critique of Pure Reason“.
Ова значи дека времето не е нешто што го гледаме – туку нешто преку кое гледаме.
Уште Августин од Хипон забележал дека времето е во непосреден однос спрема човечкото временско доживување. Тоа не е индиферентен след на точки, туку жива внатрешна напнатост помеѓу сеќавањето, присуството и очекувањето.
Внатрешното траење – од Бергсон до Хајдегер
Анри Бергсон го отфрла механичкото време како надворешна мерлива сукцесија и му го спротивставува „чистото траење” – време што се чувствува, не се брои.
Едмунд Хусерл строго го разликува космичкото мерливо време од внатрешното временско доживување како исконски облик на сите содржини на свеста.
Овие идеи го отвораат патот кон егзистенцијалната онтологија на Мартин Хајдегер, каде времето не е само категорија – туку хоризонт на разбирањето на битието. Во „Being and Time“ времето станува самата структура на човечкиот опстанок.
Тука временоста не е часовник – туку конечност. Историчноста не е само хронологија – туку симултаност на минатото, сегашноста и иднината во едно егзистенцијално поле.
И кога ќе размислам, можеби токму затоа времето никогаш не можеме да го поседуваме. Можеме само да бидеме во него – или уште поточно, да бидеме време.
