Понекогаш стојам покрај море и си го поставувам едноставното прашање – зошто е солено? Не како турист, не како некој што ужива во мирисот на јод и ветер, туку како човек што сака да разбере што навистина се случило со оваа планета за да имаме ваков океан каков што имаме денес.
Потеклото на соленоста во океанот и морето се објаснува со две главни хипотези. И двете звучат логично, и двете носат во себе дел од приказната за Земјата, но ниедна не е само романтична интерпретација – туку сериозен научен обид да се разбере еволуцијата на планетата.
Исконската сол – кога Земјата се ладела
Според првата хипотеза, соленоста е исконско својство. Примарна карактеристика настаната уште во времето кога Земјата се издвојувала како посебна планета во Сончевиот систем. Во раната фаза, површината била жешка, нестабилна, под постојано бомбардирање и вулканска активност.
Кога температурата на атмосферата се спуштила под 374°C – критичната точка на водата – водената пареа почнала да се кондензира и се појавиле врели дождови. Оваа граница е научно потврдена како физичка карактеристика на водата.
Тие дождови не биле како денешните. Тие биле геолошки процес. Порој по порој ја испирале младата кора, ги растворале минералите и ги носеле во првите басени што подоцна станале океани. Со тоа во водата постепено се акумулирале јони на натриум, хлор, магнезиум, калциум – основата на денешниот салинитет.
Втората хипотеза – солта од внатрешноста
Втората хипотеза оди чекор подлабоко – буквално. Таа претпоставува дека составот на морската вода не доаѓа само од испирањето на копното, туку и од самата внатрешност на Земјата. Во раните фази, плаштот ослободувал плинови и растворени материи преку вулканизам и хидротермални отвори.
Овој процес на дегасирање е добро документиран во современата геохемија – види објаснување за вулканско дегасирање на Encyclopaedia Britannica.
Според руските геохемиски истражувања од крајот на 20 век, при топење и ладење на базалт може да се добие раствор со карактеристики слични на морската вода. Тие експерименти сугерираат дека океанот можеби не е само производ на атмосферски циклус, туку претходник во развојот на Земјата – основна хемиска маса од околу 1,4 x 10^24 грама растворена вода, што е бројка која се поклопува со современите проценки за масата на океаните според NOAA.
Тука влегува и концептот на јувенилна вода – вода што отсекогаш била дел од минералната структура на карпите и никогаш не била во контакт со атмосферата. Денешната морска вода, според ова гледиште, е резултат на прилагодување на тој првичен раствор на условите на површината.
Салинитетот денес – бројки што зборуваат
Соленоста се изразува во промили ‰ и просечната глобална вредност за океаните е околу 35‰. Но распределбата не е рамномерна.
Најголема соленост се јавува во затворени или полузатворени мориња во суптропските и тропските региони, каде испарувањето е поголемо од врнежите и дотокот на слатка вода. Така, Црвеното Море достигнува вредности и над 40‰, Персискиот Залив околу 39-40‰, а Средоземното Море во просек 38‰. Овие податоци се конзистентни со современите океанографски мерења објавени од NOAA Ocean Service.
Јадранското Море, како дел од Средоземното, има просечна соленост од околу 38‰, што го вбројува меѓу посолените европски мориња.
На спротивната страна стојат поларните региони и затворените мориња со силен доток на реки. Околу Антарктикот вредностите паѓаат кон 32‰, а во крајбрежни појаси можат да бидат и пониски поради топење на мразот. Балтичкото Море е класичен пример за бракична средина – во Финскиот Залив соленоста може да биде само 2-5‰. Податоци за ова може да се најдат во океанографските извештаи на HELCOM – Baltic Marine Environment Protection Commission.
Црното Море исто така спаѓа меѓу помалку солените, со површинска соленост од околу 17-18‰. Причината е комбинација од обилен речен доток и ограничена размена со отворениот океан.
Ако ги споредиме океаните, Атлантскиот има нешто повисок просек од околу 35,4‰, Пацификот околу 34,9‰, а Индискиот приближно 34,8‰. Разликите се суптилни, но значајни во глобалната циркулација на водата.
Морето не е само сол
Важно е да не ја сведеме приказната само на натриум хлорид. Морската вода содржи растворени плинови како кислород и јаглерод диоксид, колоиди, органски и неоргански материи. Тие можеби се во мали количества, но се клучни за биолошките процеси – за фотосинтезата, за развојот на животот, за целиот биогеохемиски циклус.
И токму тука приказната станува поголема од геохемија. Соленоста не е случајна бројка. Таа е резултат на милијарди години интеракција меѓу карпи, вода, атмосфера и живот. Една динамична рамнотежа што и денес се менува – под влијание на климатските промени, топењето на глечерите и изменетите хидролошки циклуси.
Морето не е солено затоа што така требало да биде. Туку затоа што планетата низ време го нашла тој хемиски баланс.
