Кога човек ќе влезе во православен храм, првото нешто што ја привлекува неговата мисла – дури и пред да ја разбере неговата функција – е иконостасот. Тој стои таму како граница, но не како ѕид. Повеќе како тивок превод помеѓу два света. Како врата што не секогаш се отвора со рака, туку со поглед и со вера.
Иконостасот, всушност, е преграда која го дели олтарскиот простор од наосот, односно од просторот каде што стојат верниците. Зборот е од грчко потекло и изворно значи „место за икони“ – иконостазис. Во различни историски периоди се среќава и терминот темплон, а понекогаш и како преносен сталак за икони поставен во храмот.
Но зад оваа едноставна дефиниција стои долг историски и духовен развој.
Од темплон до иконостас
Иконостасот се развил од византискиот темплон – архитектонска преграда која првично била составена од столбови, архитравна греда и парапетни плочи. Просторот меѓу столбовите бил затворан со завеси (катапетазми). Постепено, во тие отвори започнале да се поставуваат икони и така олтарската преграда постепено ја добила формата што денес ја препознаваме како иконостас.
Овој процес на трансформација, според историските извори, бил довршен некаде во XV век. Денес за неговиот развој и византиската архитектонска традиција постојат бројни научни истражувања, како што може да се види и на страниците на Encyclopaedia Britannica.
Во почетокот иконостасите биле релативно ниски. Со текот на времето почнале да се издигнуваат сѐ повисоко, понекогаш достигнувајќи речиси до таванот на храмот. Интересно е што најчесто не го допираат таванот, и тоа не случајно. Просторот над него има и акустична функција – овозможува јасно да се слушнат литургиските возгласи што доаѓаат од олтарот.
Обично се изработува од богато изрезбарено и позлатено дрво, но во некои храмови може да биде и од мермер или други материјали.
Вратите на иконостасот
Иконостасот има три врати.
Средната врата е најважната. Таа се нарекува Царска врата, Света врата или Прекрасна врата. Двокрилна е, богато украсена и поставена наспроти престолот во олтарот.
Називот „Царски двери“ не е случаен. Според црковното толкување, низ нив излегува Царот на славата – Исус Христос – во Светите Дарови за време на Причестието.
Лево од нив, во северниот дел на иконостасот, се наоѓа Северната врата. Таа е еднокрилна и служи за излегување на свештеникот во одредени моменти од богослужбата.
Од десната страна е Јужната врата, преку која свештенослужителите влегуваат во олтарот без да го нарушат текот на литургијата.
Од внатрешната страна на Царските двери, во олтарот, често се поставува завеса – катапетазма – која се отвора и затвора во одредени литургиски моменти.
Јазикот на иконите
Иконостасот не е само архитектонска преграда. Тој е и систем на иконографија.
Во него се поставени икони распоредени во хоризонтални редови според строго утврдени канони на православната традиција. Бројот на редовите може да варира, но класичниот распоред вклучува неколку основни нивоа.
Во првиот ред се престолните икони: Исус Христос, Богородица, Свети Јован Крстител и светителот или празникот на кој му е посветен храмот.
Во вториот ред најчесто се наоѓа композицијата Деисис и сцените од големите христијански празници.
Погоре следуваат редови со апостоли, пророци и други библиски личности, а на самиот врв се наоѓа крстот со Распетието.
Овој визуелен распоред не е случаен. Тој е внимателно конструирана теолошка приказна. За православната иконографија како „визуелен јазик на верата“ постои богата литература и објаснувања, како што може да се види на страницата на The Metropolitan Museum of Art.
Иконостасот како симболична граница
Според едно длабоко духовно толкување, иконостасот не е поставен во храмот само како украс. Тој е таму за да ја разбуди побожноста кај верниците.
Може да се каже дека е своевидна отворена книга. Книга во која не се чита со букви, туку со поглед.
Иконите го раскажуваат најважниот наратив на христијанството: животот на Христос, светителите, празниците и симболиката на спасението.
Во таа смисла, иконостасот претставува граница – но не како бариера. Тој е симболичка линија помеѓу материјалниот и духовниот свет, меѓу Небото и земјата, меѓу видливото и невидливото.
Зад него, во олтарот, се одвива еден од најтаинствените моменти на литургијата – претворањето на предложените дарови во Чесни Дарови во текот на Евхаристијата. За теолошкото значење на овој чин постојат детални објаснувања и во православната традиција, како што може да се види на страниците на Greek Orthodox Archdiocese.
Токму затоа олтарот отсекогаш бил издвоен простор. Простор во кој пристап имаат само свештенослужителите.
Во симболична смисла, тој е толкуван како „делче од Небото“.
Небесниот Ерусалим
Постои уште едно интересно толкување.
Некои богослови сметаат дека олтарската преграда го претставува Небесниот Ерусалим – градот што Свети Јован Богослов го опишува во својата апокалиптична визија.
Во неговото видение градот има по три врати на секоја страна. Токму како иконостасот.
Оваа симболика потекнува од описот во Откровението на Свети Јован Богослов, каде што е претставен Небесниот град со своите врати и ѕидови.
Во таа перспектива, Царските двери се врата кон тој духовен град. Верниците стојат пред нив со смирение, чекајќи моментот кога тие симболично ќе се отворат.
Македонското ремек-дело во Скопје
Меѓу македонските иконостаси, особено се издвојува оној во Црквата Св. Спас во Скопје.
Тој е едно од најзначајните дела на мијачката копаничарска уметност.
Долг е околу десет метри и висок 4,5 метри, додека средишниот дел со крстот достигнува околу седум метри. Изработен е со извонредна резба која комбинира библиски сцени со богат декоративен свет од лисја, цвеќиња, животни и геометриски орнаменти.
Во дрворезбата се преплетуваат мотиви од различни стилови: барок, готика, ренесанса, рококо, па дури и влијанија од источната исламска уметност. Оваа синтеза создава уникатен стил карактеристичен за мијачките мајстори.
Иконостасот е дело на тајфата на Петре Гарката, која во истиот период ги изработила и владичкиот престол, проповедницата, проскиниторот и певниците во храмот.
Во сложениот сплет на резба, растителни мотиви и библиски сцени, овој иконостас изгледа како огромна дрвена тантела – како арабеска во која ниеден дел од ореовината не останал необработен.
