Во македонската народна лирика има бројни прекрасни песни за момата и момчето, и речиси секогаш покрај нив стои и некој што се испречува, ја попречува нивната љубов – најчесто мајката или таткото. Тоа е старата напнатост меѓу желбата и редот, меѓу срцето и куќниот закон. Но токму затоа тие песни и не стареат. Зашто љубовта, дури и кога е притисната, ретко прифаќа да остане поразена. Понекогаш веднаш, понекогаш по долго колебање, тие што ѝ стојат на патот мораат да оттурнат и да отстапат пред неа. Македонската љубовна народна песна е значаен дел од поширокото богатство на македонската народна лирика, а нејзиното собирање и проучување има длабока традиција, од Зборникот на Миладиновци до поновите научни изданија.
Но мене подеднакво убави – а можеби и поубави – ми се оние песни што не се занимаваат со пречката, туку со мигот. Со првото видување. Со средбата. Со искрата. Со оној трепет што не доаѓа по објаснување, туку како нешто што одеднаш те пресекува и те освојува. Во тие песни љубовта не е расправа, туку движење. Не е теза, туку појава. Не е морална поука, туку радост што телото и душата ја чувствуваат во ист миг. Токму затоа тие песни живеат толку силно – затоа што во нив љубовта не се докажува, туку се случува. Научните прегледи на жанрот љубовните песни ги издвојуваат како важно јадро на македонската усна поетска традиција, а фолклорните збирки и денес се клучен извор за читање на тој свет.
Три песни, една цела љубовна линија
Со три избрани песни, наредени една по друга, се отвора цела една мала, но совршено заокружена приказна. Од случајна средба и миговно видување, преку играње, виткање, кршкање на моминската снага од љубов и радување, па сè до спокоен сон во кој двајцата веќе не се одвоени, туку слеани во една слика, во еден здив, во едно небо.
Првата песна е песна на видувањето. Не на долга приказна, не на објаснување, не на постепено освојување. Туку на ударот од мигот.
Видов мома в одајата
„Видов мома в одајата,
каде ми се променува.
Ќе продадам сета стока,
туку таа да си земам”.
Мома вели и говори:
“Ој ти лудо, ој ти младо!
Ако сум ти нарачано,
ќе ти пруснам во дворјето
како кревка еребица,
ќе ти седнам на софрата
как шарена преперица,
ќе ти легнам в постелата,
како кротко рудо јагне”.
Ова не е само машко восхитување пред девојката. Овде има многу повеќе. Има брзина на занес. Има одлука што доаѓа пред разумот. Има она народно претерување што не пречи, туку ја засилува вистината на чувството. „Ќе продадам сета стока“ не е економска пресметка, туку љубовна мера. Толку вреди таа во неговите очи. А уште поубаво е што песната не останува само на машкиот занес. Момата возвраќа. Не молчи, не бега од сцената, не е безгласен украс. Напротив, таа говори со слики, со леснотија, со самоуверена нежност. Таа доаѓа како еребица, како преперица, како јагне. Не затоа што е слаба, туку затоа што љубовта во народната песна често зборува преку блиски, видливи, земни метафори. Во таа сликовност е и убавината на нашата усна традиција – таа не зборува апстрактно, туку пред очи ти прави сцена. Таквата сликовност и стилска густина се препознаени и во истражувањата за македонската фолклорна поетика.
Телото што игра, љубовта што не мирува
Втората песна веќе не е за погледот, туку за движењето. Откако искрата се случила, телото почнува да зборува.
Не виткај се, не кршкај се
Не виткај се, не кршкај се,
како змија низ тревата;
како змија низ тревата,
како риба низ водата;
како риба низ водата,
како конче невјавнато;
како конче невјавнато,
како јуне непрегнато;
како јуне непрегнато,
како елен низ гората!
Оваа песна, на прв поглед, делува како едноставна низа споредби. Но не е само тоа. Таа е ритам, телесност, восхит и немир во исто време. Песната како да сака да ја задржи девојката, а во истиот момент не може да престане да ја гледа токму во нејзиното виткање и кршкање. Тоа „не виткај се“ всушност е признание дека токму тоа виткање е нејзината сила. Нејзината игра. Нејзината убавина. Нејзиниот одговор на чувството што веќе се разбудило.
Особено е важно што во народната песна убавината не е мртва слика. Не е портрет за на ѕид. Таа е движење. Змија низ тревата, риба низ водата, конче, јуне, елен – сè е во движење, сè е живо, сè е напнато од енергија. Љубовта овде не мирува. Таа игра. И токму затоа песната не се чита само со ум, туку и со внатрешно слушање, со чувство за ритам, како да ја гледаш ората, чекорите и телото што зборува без да каже ниеден директен збор. Токму таа врска меѓу песната, телото и изведбата е суштинска за традиционалната култура, во која народната песна не постои само како текст, туку и како жива практика.
Од љубовен трепет до сон во двојка
Третата песна е веќе премин во нешто помирно, подлабоко и посонливо. Не е помалку силна, туку е посублимирана.
Дали легна, дали заспа
Дали легна, дали заспа,
дали виде сон за мене,
как’ што видов јас за тебе?
Се сторивме два голаба,
си летнавме вишно небо,
ние токмо ѕевгарично,
се качивме ливаѓата.
Бог да бие берачите,
што дојдоа, не скорнаа.
Си летнавме ние токмо,
се качивме на лозјето.
Бог да бие аргатите,
што дојдоа, не скорнаа.
Овде љубовта веќе не е само поглед и игра. Таа е сон, а во сонот – преобразба. Двајцата стануваат два голаба. Не два случајни птици, туку двојка. Птици на блискост, на мекост, на заедничко летање. И тамам кога ќе помислиш дека песната ќе ги остави во небото, таа повторно ги враќа на земјата. Се појавуваат берачите, се појавуваат аргатите, се појавува светот. Тоа е еден од најубавите моменти во народната лирика: и кога љубовта се издигнува вишно небо, стварноста пак доаѓа по своето. Но песната не ја уништува со тоа љубовта. Напротив. Само покажува дека секоја вистинска блискост сака барем малку време и простор надвор од туѓите раце, погледи и прекини.
Мене токму таа линија ми е драгоцена: од одајата, преку играта, до сонот. Од видена, преку наиграна, до легната и заспана. Не како банално редење на состојби, туку како цела мала поетика на доближувањето. Најпрво се гледа. Потоа се чувствува. Потоа се движи. И дури на крај се сонува. А кога нешто веќе се сонува во народната песна, тоа значи дека влегло подлабоко од обична желба. Влегло во внатрешниот простор каде човекот е најмалку лажен.
Зошто овие песни и денес нè допираат
Овие песни и денес не нè допираат затоа што се „стари“ и затоа што „треба“ да ги почитуваме, туку затоа што во нив има нешто што времето не успеало да го исуши. И денес постои миг на видување што менува сè. И денес телото знае да каже повеќе од зборовите. И денес сонот знае да биде местото каде љубовта прво се осмелува да биде целосна. Во тоа е силата на народната песна – што не нуди теорија за човекот, туку го покажува во најживите негови мигови.
Затоа, кога ги читам овие три песни една по друга, не ги чувствувам како одделни текстови, туку како една целина, како три движења на иста љубовна мелодија. Едната ја отвора вратата. Втората го буди телото. Третата го оттурнува денот и нè внесува во сон. И тамам кога ќе помислиме дека тоа е само нешто од минатото, сфаќаме дека не е. Само јазикот е стар, а чувството е сосема денешно. Токму затоа и денес има смисла да им се навраќаме – не како на музејски остаток, туку како на живо сведоштво дека човекот, кога сака, отсекогаш зборувал најубаво тогаш кога не умеел сосема да се одбрани од сопственото срце. Трајната вредност на македонските народни песни е потврдена и од долгата традиција на собирање, уредување и дигитално зачувување на тие материјали, од старите збирки до современите дигитални библиотеки.
