На 27 август 1991 година во продавниците се појавил дебитантски албум на еден сè уште релативно непознат бенд од Сиетл. На обвивката петмина музичари ги креваат рацете споени во средината, а над нив со крупни букви стои Pearl Jam. Албумот се вика „Ten“. Нема спектакуларен старт, нема моментална експлозија на топ-листите и нема чувство дека токму тој ден се случува нешто историско. Напротив, плочата се продава бавно и ќе ѝ требаат месеци за светот навистина да ја слушне.
Но кога тоа конечно ќе се случи, „Ten“ веќе нема да биде само успешен дебитантски албум. „Alive“, „Even Flow“, „Jeremy“ и „Black“ ќе станат песни што тешко можат да се одвојат од звукот на деведесеттите, Еди Ведер ќе се претвори во еден од најпрепознатливите рок-гласови на својата генерација, а Pearl Jam ќе стане дел од моментот кога Сиетл од град со силна локална сцена се претвора во адреса што целиот музички свет сака да ја знае. Официјалната дискографија на Pearl Jam и денес го бележи 27 август 1991 како почеток на приказната за албум кој ќе има многу подолг живот отколку што некој тогаш можел да претпостави.
Пред Pearl Jam имало загуба, еден инструментален демо-снимка и пејач од Сан Диего
Приказната на „Ten“ всушност започнува пред да постои Pearl Jam. Басистот Џеф Амент и гитаристот Стоун Госард биле членови на Mother Love Bone, перспективен бенд од Сиетл чија иднина ненадејно се прекинала кога пејачот Ендру Вуд починал во 1990 година. По неговата смрт Госард и Амент повторно почнале да создаваат музика, овојпат со гитаристот Мајк Мекреди. Имале инструментални песни, но немале пејач.
Тогаш во приказната влегол поранешниот тапанар на Red Hot Chili Peppers, Џек Ајронс. Тој му ја испратил демо-касетата на својот пријател Еди Ведер, кој живеел во Сан Диего. Ведер ја слушнал музиката, напишал текстови и вокални линии за неколку песни и ги снимил врз инструменталните траки. Таа касета подоцна ќе стане позната како „Momma-Son“, а на неа биле првите верзии на „Alive“, „Once“ и „Footsteps“. Pearl Jam подоцна ја раскажа приказната за демото како момент во кој музичари од Сиетл и еден непознат пејач од 1.300 милји далечина практично започнале бенд пред воопшто да се сретнат.
Ведер дошол во Сиетл во октомври 1990 година. Хемијата функционирала речиси веднаш. За само неколку дена групата веќе свирела заедно, а на 22 октомври го одржала својот прв концерт. Во почетокот се викале Mookie Blaylock, според тогашниот NBA кошаркар, но името било проблематично за издавачка куќа што планирала сериозно да го промовира бендот. Кога морале да го сменат, станале Pearl Jam. Сепак, на стариот кошаркар му оставиле една мала трага во сопствената историја – бројот на неговиот дрес бил 10. Оттука и името на дебитантскиот албум, „Ten“. Recording Academy ја бележи токму оваа врска меѓу старото име Mookie Blaylock и насловот на албумот.
Снимен за еден месец, но со песни што звучеа како да се собирале со години
Во март 1991 година Pearl Jam влегле во London Bridge Studios во Сиетл со продуцентот Рик Парашар. Бендот постоел само неколку месеци, но голем дел од материјалот веќе бил подготвен. „Alive“ потекнувала од претходните демо-сесии, додека „Porch“, „Deep“, „Why Go“ и „Garden“ се оформиле за време на снимањето. Според официјалните податоци на бендот, главните сесии се одвивале во март и април, а албумот во јуни бил миксан од Тим Палмер во Ridge Farm Studios во Англија.
Поставата што ја слушаме на „Ten“ е Еди Ведер на вокал, Џеф Амент на бас, Стоун Госард и Мајк Мекреди на гитари и Дејв Крусен на тапани. Крусен ќе го напушти бендот непосредно по снимањето, така што уште пред Pearl Jam навистина да стане познат, неговиот тапанар на најпознатиот албум веќе нема да биде во групата. Тоа е само еден од парадоксите на плоча што звучи како снимка на веќе оформен голем бенд, иако во студиото всушност влегле луѓе што сè уште учеле како да бидат група.
Звукот бил тежок, но не на ист начин како хеви-металот што доминирал во претходната декада. Мекреди носел силно влијание од класичниот рок и Џими Хендрикс, Госард градел големи рифови, Амент го држел звукот густ и подвижен, а над сето тоа доаѓал баритонот на Ведер. Песните имале гитарска моќ што можела да наполни арена, но текстовите често зборувале за луѓе кои се чувствуваат сосема сами во неа.
„Alive“ звучи како химна, а приказната во неа воопшто не е триумфална
Токму оваа спротивност можеби најдобро се слуша во „Alive“. Рефренот со текот на годините се претвори во масовна концертна химна – илјадници луѓе го пеат како славење на самиот факт дека се живи. Но песната воопшто не настанала како едноставна порака за преживување. Ведер ја изградил околу приказна за млад човек кој дознава дека човекот за кого верувал дека му е татко всушност не му е биолошки татко и дека вистинскиот татко одамна починал.
Дел од емоцијата доаѓала од сопственото искуство на Ведер. Тој како млад дознал дека човекот за кого мислел дека е негов татко всушност му бил очув, а неговиот биолошки татко починал пред да има можност вистински да го запознае. Оттука „Alive“ носи многу посложено чувство од обична рок-химна – мешавина од откритие, гнев, вина и преживување.
Но публиката постепено ѝ дала друго значење. Кога десетици илјади луѓе на концерт го извикувале зборот „alive“, Ведер подоцна зборувал за тоа како песната практично била преобразена од слушателите. Нешто што започнало како товар станало потврда дека си сè уште тука. Тоа е еден од ретките случаи кога песната не се променила, а нејзиното значење сепак целосно се променило.
„Jeremy“ ја претвори вознемирувачката вистинска приказна во песна што MTV не можеше да ја игнорира
Ако „Alive“ го отвори патот, „Jeremy“ го направи Pearl Jam невозможно да се заобиколи. Ведер бил инспириран од вистинска новинарска вест за ученик кој извршил самоубиство пред своите соученици. Наместо песната да се претвори во сензационалистичка реконструкција, таа се насочила кон нешто пошироко – осаменоста на дете кое никој навистина не го гледа сè додека не стане предоцна.
Видео-спотот во режија на Марк Пелингтон ја засили песната уште повеќе. MTV го емитуваше во силна ротација, а комбинацијата на музиката и вознемирувачките слики ја направи „Jeremy“ еден од оние спотови што луѓето од таа генерација не го паметат само како музичко видео, туку како настан. Recording Academy го издвојува „Jeremy“ како една од песните што преку MTV го однесоа „Ten“ од постепено растечки албум до светски феномен.
Во 1993 година спотот ќе освои четири MTV Video Music Awards, меѓу нив и наградата за видео на годината. Иронијата е што Pearl Jam подоцна во голема мера ќе се дистанцира од традиционалните музички видеа токму во момент кога телевизиската изложеност можела да им донесе уште поголема популарност. Бендот прилично рано почнал да покажува дека не сака секој чекор во кариерата да му го диктира механизмот што го направил славен.
„Black“ никогаш не доби класичен сингл – а стана една од нивните најголеми песни
Можеби најдобриот пример дека „Ten“ не живеел само од сингловите е „Black“. Песната никогаш не била класично комерцијално издадена како сингл во САД, делумно затоа што бендот не сакал да ја претвори во уште еден производ околу кој ќе се изгради маркетиншка кампања. Радиото сепак ја прифатило и таа со годините станала една од најомилените песни на Pearl Jam.
Причината не е тешко да се разбере. „Black“ нема сложена приказна, туку болно едноставна ситуација – врска завршува, еден човек знае дека другиот ќе продолжи понатаму, а тој мора да живее со фактот дека љубовта повеќе не му припаѓа. Нема големо решение, нема утешна поука и нема обид болката да се претвори во победа. Само постепено растечка песна што кон крајот звучи како човек да се обидува да прифати нешто што сè уште не може да го прифати.
Токму тоа е емоционалниот свет на „Ten“. „Why Go“ зборува за млада жена затворена во институција, „Release“ е интимен разговор со отсутен татко, „Even Flow“ ја гледа невидливоста на човек што живее на улица, а „Once“ ја отвора потемната фиктивна приказна што Ведер ја изградил околу ликот од „Alive“. Наместо типичните рок-теми за раскош, секс и славен живот што уште биле силно присутни на крајот од осумдесеттите, овде има луѓе кои не знаат каде припаѓаат.
На 27 август 1991 светот сè уште не знаеше дека Сиетл ќе стане центар на рокот
Денес е лесно да ја гледаме 1991 година како однапред подготвена „година на гранџот“, но тогаш никој не знаел како ќе се развива приказната. „Ten“ излегол на 27 август. Помалку од еден месец подоцна Nirvana ќе го објави „Nevermind“. Во октомври Soundgarden ќе го издаде „Badmotorfinger“. Alice in Chains веќе го имаше „Facelift“, а Mudhoney години порано ја изградиле локалната подлога врз која новата сцена можела да расте.
Тоа што музичките медиуми наскоро ќе го соберат под заедничката етикета „grunge“ всушност било група бендови со прилично различен звук. Nirvana ја носеше панк-експлозијата и поп-инстинктот на Курт Кобејн, Soundgarden имаше потежок и посложен хард-рок звук, Alice in Chains темна металска тежина, а Pearl Jam во „Ten“ звучеше поблиску до големата американска рок-традиција – само со сосема поинаква психолошка температура.
Токму затоа успехот на „Ten“ не бил моментален. Албумот растел додека бендот свирел концерти, радиото ги преземало песните, а MTV ги вртел спотовите. Според Recording Academy, дури повеќе од една година по издавањето стигнал до својата највисока позиција – број 2 на Billboard 200. Никогаш не станал број 1, но тоа не му попречило да продаде повеќе од 13 милиони примероци во САД и да добие 13-кратен платинест статус.
Тоа е веројатно подобар опис на „Ten“ од која било сензационална приказна за албум што „преку ноќ го сменил светот“. Не го сменил преку ноќ. Луѓето постепено го откривале, една песна по друга, еден концерт по друг, сè додека албумот кој на почетокот се движел бавно веќе бил насекаде.
Успехот им донесе сè што го посакува еден млад бенд – а Pearl Jam веднаш почна да бега од тоа
До 1992 година Pearl Jam бил еден од најголемите нови рок-бендови на светот. Еди Ведер станал препознатливо лице на генерацијата, концертите се зголемувале, а музичката индустрија сакала уште повеќе од она што веќе функционирало. Само што членовите на бендот не изгледале особено заинтересирани да го играат очекуваниот дел од приказната за рок-ѕвезди.
Тие постепено престанале да снимаат конвенционални видео-спотови, се судриле со Ticketmaster околу цените и контролата на концертните билети и со следните албуми намерно се обидувале да не го снимат „Ten“ уште еднаш. Наместо да ја претворат формулата во фабрика, почнале да ја расклопуваат. Тоа можеби им го отежнало патот, но е една од причините Pearl Jam да преживее многу подолго од моментот кога „гранџ“ бил најмодниот збор во музичките магазини.
„Ten“ останал таму како почетната точка што никогаш целосно не можеле да ја избегнат. Во 2009 година албумот бил повторно издаден и добил и нов микс од Брендан О’Брајан, кој се обидел да отстрани дел од големата реверберација на оригиналот и да го доближи звукот до непосредноста на бендот во живо. Pearl Jam го објави и оригиналниот и ремиксуваниот „Ten“, практично признавајќи дека албумот одамна има живот што е поголем од една единствена верзија.
Триесет и пет години подоцна „Ten“ не звучи како музејски експонат
На 27 август 2026 година се навршуваат 35 години од неговото објавување. Музичката индустрија во меѓувреме се промени до непрепознатливост. MTV одамна не ја има улогата што ја имаше во 1992 година, албумите повеќе не се купуваат на ист начин, а Сиетл одамна престана да биде егзотичната нова адреса што издавачките компании ја пребаруваа во потрага по „следниот Nirvana“ или „следниот Pearl Jam“.
А сепак првите секунди на „Even Flow“, гитарата на „Alive“ или гласот на Ведер во „Black“ и денес функционираат без историски објаснувања. Тоа веројатно е најтешкиот тест за албум што станал симбол на одредена ера – дали може да преживее откако ќе исчезне модата што го опкружувала.
„Ten“ успеа. Не затоа што ја измислил гранџ-музиката и не затоа што Pearl Jam сам го направил Сиетл центар на светот. Таа приказна има многу бендови, клубови, независни издавачи и години музика пред 1991. Но „Ten“ беше една од плочите што му дадоа на тој момент глобален глас. Тежок, ранлив, понекогаш бесен и многу почовечки отколку што тогашниот голем рок беше навикнат да звучи.
На денот кога излегол, светот сè уште не го знаел тоа. Во продавниците само се појавил дебитантски албум на нов бенд од Сиетл. Требало малку време за да стане јасно дека тие единаесет песни нема да останат таму.
