Тамбурата не е само жичан инструмент со долг врат, ставен во учебник или музејска витрина. Таа е сведоштво за патувањето на звукот низ вековите, од култура во култура, од рака во рака. Според органологијата, припаѓа на семејството на лаутата, но нејзината биографија е далеку поширока од таа класификација. Често ќе прочиташ дека балканската тамбура се поврзува со Сумерците, додека други траги водат кон стариот индиски поим и инструмент „тант“. И самиот збор „тамбура“ носи слоеви историја – тој е од персиско-арапско потекло, што јасно кажува дека зборуваме за инструмент кој се движел заедно со луѓето, трговијата и идеите.
Ако сакаш подлабоко да ја провериш оваа линија на потекло, добар надворешен извор е енциклопедискиот преглед за tanbur на Encyclopaedia Britannica (предлог за линк: зборот „семејството на лаутата“), како и статијата за tanbur на Wikipedia (предлог за линк: фразата „персиско-арапско потекло“). Двата извора се активни и редовно ажурирани.
Имиња, јазици и култури
Она што ја прави тамбурата особено интересна е нејзината огромна распространетост. Во исламските земји и пошироко, таа се среќава под различни имиња: танбур, тамбурица, тунбур, баглама, схаркија, саз, бозук, бузик, дотара. Секое од овие имиња носи локален акцент, но суштината е иста – жица, дрво и човек што сака да раскаже нешто преку звук.
На пример, во Казахстан тамбурата е старински инструмент што не се чува само на сцена, туку и дома. Во некои казашки семејства ја свират сите. Самото име таму се толкува како состав од „дун“ – звук што се чува, и „була“ – жичан инструмент. Оваа етимологија убаво покажува дека тамбурата не е само средство за музика, туку и носител на меморија.
Од дрво до звук
Тамбурата традиционално се изработува од едно парче дрво. Корпусот, вратот и главата ја сочинуваат нејзината целина. Постојат и верзии од две парчиња, каде што од едното се прават вратот и главата, а од другото корпусот, споени со лепење. Целиот инструмент обично има должина помеѓу 750 и 900 мм. Корпусот е долг околу 250-300 мм, широк 140-200 мм, а длабочината му е од 120 до 150 мм.
Телото е крушковидно, со мост и долг гриф на чиј крај се поставени клучевите – чивиите. Жиците се прицврстуваат на дрвено парче залепено за корпусот, а од другата страна се затегнуваат или опуштаат за да се моделира звукот. Грифовите најчесто се од 12 до 18, а бројот на жици варира – 2, 4, 6, 8 или 12.
Тамбурата со 2 жици е позната како литарка или ликетерија. Со 4 жици ја среќаваме како четворка, карадузен или чивтелија. Инструментите со 3 до 12 жици се познати како бозук или схаркија. Сепак, најчести и најраспространети се тамбурите со 4 жици.
Од народна рака до ансамбл
Најраните тамбури имале мошне проста структура. Народните мајстори ги делкале од едно парче дрво, ги обвивале со две јагнешки црева и на дршката поставувале девет клуча. Начинот на свирење е сличен на другите жичани инструменти. Тамбурата се држи хоризонтално, лесно потпрена на градниот кош. Со левата рака се притискаат жиците, а со десната се удираат со перце, најчесто изработено од црешово дрво.
Во македонската фолклорна традиција, тамбурата долго време имала улога на соло инструмент или придружба на народни песни. Подоцна станала дел од ансамбли составени од гајда, тамбури и тапан, најчесто како придружба на македонските фолклорни танци. Денес, таа е присутна и во поголеми состави што ги изведуваат не само традиционалните, туку и стилизираните фолклорни танци создадени во нашево време.
Тамбурата денес – жив дијалог
Еден од најоригиналните современи македонски состави што изобилно ја користат тамбурата е Баклава. Овој музички состав, основан во 2005 година, работи со минималистички концепт – еден женски вокал и два народни инструмента, тамбура и деф. Нивниот клучен предизвик, како што самите го формулираат, е создавање авторска музика во жив дијалог со естетските дострели на македонскиот мелос. За актуелната работа и филозофијата на составот, релевантен и активен извор е нивната официјална страница (предлог за линк: фразата „авторска музика во жив дијалог“).
Оваа изведба на класичната македонска песна Јовано Јованке со тамбура е одличен пример за тоа како инструментот зборува низ мелодијата.
