Понекогаш човекот не сака да биде подобар. Сака само да не биде полош од другиот. Разликата изгледа мала, а всушност од неа почнува еден од најстарите внатрешни судири: потребата сопствената вредност да ја измериме со туѓата.
Таму некаде се среќаваат супериорноста и инфериорноста. На прв поглед тие изгледаат како спротивности. Едната вели: „Јас сум над тебе“. Другата шепоти: „Јас не сум доволно добар“. Сепак, двете често живеат во истиот систем на мерење. И во двата случаи човекот не се прашува кој е, што знае, што може да создаде или колку созреал. Се прашува каде стои во однос на некого.
Кога другиот станува мерка за нас самите
Споредувањето со другите само по себе не е необична човечка слабост. Тоа е еден од начините преку кои се ориентираме во светот. Теоријата на социјалната споредба, поврзана со Леон Фестингер, опишува како луѓето ги проценуваат своите способности и ставови во однос на другите. Споредбата со некој што го доживуваме како поуспешен понекогаш може да нѐ обесхрабри, а понекогаш и да нѐ поттикне. Значи, проблемот не е во секое споредување, туку во моментот кога споредбата станува главен доказ за нашата вредност.
Тогаш туѓиот успех лесно се претвора во наша пресуда. Нечија убавина ни зборува за нашиот изглед, нечие богатство за нашата способност, нечие образование за нашата интелигенција, нечие признание за нашата важност. Сѐ што другиот има почнува да изгледа како нешто што нам ни недостига.
Во таков свет секогаш ќе постои човек пред нас. Побогат, пообразован, посигурен, попознат, физички посилен, посакуван, подобро поврзан или едноставно поспособен во нешто што нам ни е важно. Ако сопствената вредност ја градиме исклучиво врз ранг, животот се претвора во натпревар што однапред не може да се добие.
Инфериорноста тогаш не произлегува само од тоа што нешто немаме. Таа произлегува од значењето што му го даваме на тој недостаток. Не знам нешто – значи глупав сум. Не успеав – значи неспособен сум. Не ме избраа – значи не вредам. Еден факт станува пресуда за целата личност.
Супериорноста како оклоп
Алфред Адлер е психологот чие име најсилно се врзува со чувството и комплексот на инфериорност. Во адлеровската психологија, чувството дека нешто ни недостига не мора само по себе да биде патологија. Тоа може да биде поттик за развој, учење и надминување на сопствените ограничувања. Проблемот настанува кога чувството на недоволност станува толку силно што почнува да го организира однесувањето на човекот. Американската психолошка асоцијација го опишува комплексот на инфериорност како длабоко чувство на несоодветност и несигурност кое може да се изрази од повлекување до прекумерно натпреварување и агресивно надоместување.
Токму тука приказната станува поинтересна. Затоа што бегството од чувството „јас сум помалку“ понекогаш не води кон мирно „ќе станам подобар“, туку кон гласно „јас сум подобар од вас“.
Адлеровскиот поим за комплекс на супериорност не означува здрава самодоверба. Тој се однесува на претерано високо мислење за сопствените способности и постигнувања, кое може да служи како надоместување за потиснати чувства на инфериорност. Оттука, ароганцијата и несигурноста не мора секогаш да бидат толку оддалечени колку што изгледаат.
Човекот што навистина знае обично нема постојана потреба сите да ги убедува дека знае. Оној што е сигурен во својата положба не мора секоја средба да ја претвора во демонстрација на статус. Оној што се чувствува вреден може да признае туѓа способност без да доживее дека со тоа нешто губи.
Супериорноста како поза има поинаква логика. Нејзе ѝ треба публика. Ѝ треба некој под неа, затоа што без споредба не може да се одржи. Таа се храни со омаловажување, потсмев, постојано истакнување на титули, врски, пари, знаење, потекло или морална исправност. Не мора секогаш да биде бучна. Понекогаш се појавува како студена снисходливост, како неспособност да се слушне другиот или како убедување дека само една група луѓе има право да биде сериозно сфатена.
Не секоја желба да бидеме подобри е желба да бидеме над некого
Тука е важна една разлика што често се губи кога зборуваме за Адлер. Неговото „стремење кон супериорност“ не треба едноставно да се чита како желба да доминираме над другите. Во неговата индивидуална психологија поимот може да означува движење кон исполнетост, способност и развивање на сопствениот потенцијал. Американската психолошка асоцијација токму така го разграничува ова стремење од општествениот статус и владеењето над другите.
Тоа е суштинската линија меѓу растот и надмоќта.
Можам да сакам да бидам подобар писател без да сакам другите писатели да бидат полоши. Можам да учам повеќе без да ми треба некој кого ќе го наречам необразован. Можам да напредувам во работата без туѓиот успех да го доживувам како личен пораз. Можам да знам дека сум способен во една област без од тоа да извлечам заклучок дека како човек сум повреден од оној што не ја поседува истата способност.
Зрелоста можеби започнува токму таму каде што умееме да ја одвоиме компетентноста од човечката вредност.
Некој навистина може да биде подобар математичар од мене. Друг може подобро да води компанија, да трча побрзо, да зборува пет јазици или да има извонредна музичка дарба. Нема ништо понижувачко во признавањето на тие разлики. Луѓето не се еднакви во секоја способност, талент, можност или постигнување. Проблемот започнува кога од конкретната разлика создаваме хиерархија на човечкото достоинство.
Општество на рангирање
Современата култура дополнително ја засилува оваа слабост затоа што огромен дел од јавниот живот е претворен во мерлива видливост. Број на следбеници, реакции, плата, квадратни метри, автомобили, дипломи, патувања, награди, функции. Речиси за секоја област постои некаква скала.
Скалата е практична кога сакаме да измериме резултат. Станува опасна кога почнуваме со неа да го мериме човекот.
Социјалните мрежи тука не го создадоа човечкиот нагон за споредување, но му дадоа непрекината сцена. Некогаш човек се споредувал со соседот, колегата или со неколку познати личности. Денес пред себе може да има бесконечна поворка од туѓи успеси, внимателно избрани фотографии и моменти во кои другите изгледаат поуспешни, посреќни и посигурни отколку што реалниот живот дозволува некој постојано да биде.
Од другата страна на истиот механизам стои потребата да се покаже сопствената предност. Не мора нешто само да се има – треба и да се види дека се има. Не е доволно некаде да се стигне – важно е другите да знаат каде сме стигнале. Така инфериорноста и супериорноста почнуваат да се хранат една со друга. Еден човек ја изложува својата предност за да ја зацврсти сликата за себе, друг ја гледа таа изложена предност и ја користи како доказ за сопствената недоволност.
Човек кој не мора постојано да победува
Излезот не е во идејата дека сите сме исти во сѐ. Не сме. Ниту е потребно да се преправаме дека секоја разлика во знаење, способност, карактер или постигнување е измислена. Постојат луѓе од кои можеме многу да научиме и луѓе кои во одредена област знаат помалку од нас.
Но постои огромна разлика меѓу „во ова сум подобар“ и „јас сум подобар човек“. Исто како што постои разлика меѓу „ова не го умеам“ и „јас сум безвреден“.
Во таа разлика се наоѓа нешто многу послободно од супериорноста: самопочитувањето. Тоа не бара другите да бидат под нас. Не се распаѓа кога некој ќе нѐ надмине. Може да поднесе критика, да признае незнаење, да каже „погрешив“, да се восхити на туѓ успех и повторно да остане исправено.
Можеби токму затоа вистинската самодоверба често е помалку спектакуларна отколку што очекуваме. Таа нема потреба постојано да се докажува. Не ја гради својата височина од туѓата пониженост.
Супериорноста прашува: „Кого надминав?“ Инфериорноста: „Кој ме надмина мене?“ Позрелото прашање е потивко: „Што станувам јас?“
Одговорот на тоа прашање не може да се најде на ранг-листа. И можеби токму затоа вреди да го поставуваме почесто.
