Малите тајни на големите мајстори во кујната
Пред телевизиското готвење да стане индустрија, пред секој познат готвач да има свој канал, ресторански бренд и милиони следбеници, на малите екрани постоеше еден човек чија бела готвачка облека, мирен настап и сигурна рака беа доволни за публиката да застане и да погледне што се подготвува. Тој човек беше Стево Карапанџа.
Од 1974 до 1991 година емисијата „Малите тајни на големите мајстори на кујната“ („Male tajne velikih majstora kuhinje“) носеше рецепти, совети и мали практични откритија во домовите на гледачите. Во телевизиско време без YouTube, TikTok, food блогови и бескрајни бази на рецепти, тоа не беше само уште една емисија. За многумина беше мала домашна школа за готвење.
Карапанџа не беше само готвач пред камера
Токму тука лежи причината зошто Стево Карапанџа остана многу повеќе од име во стара телевизиска шпица. Неговиот имиџ беше создаден во време кога зборот „шеф“ сè уште немаше денешна поп-културна тежина. Готвачот беше професија зад вратата на ресторанската кујна. Карапанџа ја отвори таа врата и влезе во дневната соба.
Не настапуваше како шоумен што случајно знае да готви. Напротив – впечатокот беше дека пред камерата стои професионалец кој нема потреба постојано да докажува дека е професионалец. Спокојниот тон, прецизните движења, чистата работна површина и леснотијата со која го објаснуваше она што го прави создадоа еден од најпрепознатливите телевизиски ликови на тогашниот југословенски простор.
ХРТ денес го опишува Карапанџа како прва голема кулинарска ѕвезда на овие простори, а во документарна најава од 2026 година директно го поставува во улога што Џејми Оливер, Гордон Ремзи и Ентони Бордејн ќе ја добијат децении подоцна – готвачот како медиумска личност, културен посредник и лице на гастрономијата.
Рецептите се запишуваа, не се „зачувуваа“
Денес рецептот го праќаме во порака, го снимаме со телефон или го оставаме во некоја папка што веројатно никогаш повеќе нема да ја отвориме. Во времето на Карапанџа постапката беше поинаква: се земаше тетратка, се запишуваа состојките и се фаќаше чекорот пред емисијата да продолжи.
Токму таа едноставна навика објаснува дел од долговечноста на емисијата. Рецептот минуваше од телевизорот на хартија, а од хартијата на семејната маса. Така телевизијата се претвораше во секојдневна практика. Не се гледаше само за забава – нешто од гледаното навистина се правеше следниот ден.
Во своето неодамнешно потсетување по повод стогодишнината на хрватското радио и телевизија, ХРТ токму на тоа се навраќа: на рецептите што се препишувале во тетратки и на практичните совети што завршувале во домашните кујни.
Имиџ на мајстор без денешната телевизиска врева
Ако денес повторно се погледнат старите снимки, веднаш се забележува колку малку спектакл бил потребен. Нема драматична музика што го најавува сечењето на кромидот, нема натпреварувач што чека оценка, нема одбројување и нема потреба секоја чинија да стане „сензација“.
Во средиштето е човек кој го знае занаетот.
Токму таквата ненаметлива сигурност го создаде имиџот на Карапанџа. Тој не продаваше возбуда околу храната – ја правеше храната интересна. Разликата е голема. На публиката не ѝ се обраќаше од висина на недостижен мајстор, туку како некој што знае повеќе и е подготвен тоа знаење да го пренесе без да го претвори во мистерија.
Во една подоцнежна ретроспектива, ХРТ потсетува дека емисијата донела повеќе од илјада епизоди и дека Карапанџа останал препознатлив токму по едноставните рецепти, практичните совети и културата на масата. Тоа е можеби и најточниот опис на неговата телевизиска улога: не учеше само како нешто да се свари или испече, туку како кујната да се сфати како дел од секојдневната култура.
Пред инфлуенсерите постоеше авторитет
Денес лесно би можеле да кажеме дека Карапанџа бил „кулинарски инфлуенсер“, но таквиот збор сепак не ја погодува целата слика. Инфлуенсерот ја гради својата вредност преку постојано присуство. Карапанџа ја градеше преку доверба. Ако тој покажеше постапка или дадеше совет, гледачот имаше причина да верува дека зад него стои професионално искуство.
Неговата кариера не започнала во телевизиско студио. ХРТ во поновата документарна приказна за него потсетува на неговиот почеток во загрепскиот хотел „Еспланада“, а подоцна и на искуствата во познати европски и светски кујни. Камерата, според тоа, не го создала готвачот. Таа само го направила видлив.
Тоа е важна разлика и можеби објаснува зошто неговиот лик преживеа многу подолго од форматот во кој се појавуваше.
Телевизијата тогаш создаваше заедничка меморија
За генерациите што растеа со југословенската телевизија, ваквите емисии имаа уште една особеност: сите гледаа приближно исти лица, слушаа исти гласови и следеа исти емисии. Таа медиумска средина создаваше заеднички препознатливи фигури – пејачи, водители, актери, спортски коментатори, но и еден готвач.
Затоа Карапанџа денес не се памети само преку конкретен рецепт. Се памети како дел од атмосферата на едно време. Сличен механизам на културна меморија постои и кај музиката: како што еден стар глас може веднаш да врати цела епоха, така и кратка телевизиска снимка од Карапанџа може да врати кујна, трпезариска маса, тетратка со рецепти и семеен ручек.
Храната има токму таква моќ. Таа ја чува историјата во нешта што изгледаат секојдневни. Паноптикум веќе пишуваше за тоа и преку историјата на пивото и преку културниот пат на чоколадото – зад она што го јадеме и пиеме речиси секогаш стои нешто повеќе од вкус.
Зошто Карапанџа остана „Карапанџа“
Можеби најголемиот доказ за неговата популарност е тоа што презимето одамна престана да му треба објаснување. За огромен дел од публиката од таа генерација, „Карапанџа“ не беше само човек – беше синоним за готвач што знае што прави.
Во тоа има нешто што денешната хиперпродукција на кулинарски содржини тешко го повторува. Денес имаме повеќе рецепти отколку што би можеле да зготвиме во еден живот, а сепак ретко кој телевизиски готвач станува дел од семејната меморија на толку широк простор.
Стево Карапанџа го постигна тоа во време со многу помалку канали, но можеби и со многу поголема концентрација на внимание. Не мораше да вика, да суди, да се натпреварува или да создава сопствен мит. Доволно беше да застане зад работната маса, да почне да готви и да покаже дека мајсторството може да изгледа едноставно.
Затоа денешната архивска снимка не е само носталгија. Таа е потсетник на времето кога телевизискиот авторитет можеше да се изгради без спектакл – со занает, мера и препознатливост.
