Постојат места што ги посетуваме и места што нè принудуваат да ги преиспитаме сопствените претстави за убавината, историјата и времето. Сицилија не е само едноставно убава – Медитеранот има многу убави брегови, туку на овој остров речиси ништо не постои во чиста форма. Каменот е и грчки и римски, црквата може да носи византиска строгост и арапска орнаментика, градот може да биде барокен одговор на земјотрес, а над сето тоа да стои вулкан што постојано потсетува дека природата нема обврска да ја почитува човечката замисла за трајност.
Сицилија затоа не се разгледува само со очи. Таа се чита.
Остров составен од слоеви
Нејзината географија ја ставила среде еден од најстарите европски крстопати. Медитеранот тука не бил граница, туку пат. Низ островот минувале народи, армии, трговци, јазици, религии и империи, а секој оставал нешто зад себе. Она што во некоја друга земја би изгледало како судир на различни цивилизации, на Сицилија често стои во ист кадар.
Најочигледно тоа се гледа во Палермо. Арапско-норманското наследство на градот, заедно со катедралите во Чефалу и Монреале, денес е дел од светското наследство на УНЕСКО. Неговата вредност не е само во староста или монументалноста на градбите, туку во нешто многу поважно – во културното мешање. Западни, исламски и византиски традиции таму создале архитектура која не е обична збирка на влијанија, туку нов јазик на просторот.
Тоа можеби е и најточната метафора за целата Сицилија.
Островот долго бил освојуван, но никогаш целосно сведен на оној што во моментот владеел со него. Наместо историјата да ги избрише претходните слоеви, таа ги наталожувала. Затоа Сицилија денес не изгледа како музеј на една цивилизација, туку како огромен ракопис врз кој генерации пишувале една преку друга.
Етна – присуство, а не декор
На источната страна од островот се издига Етна. Во туристичката фотографија вулканот лесно може да стане совршена заднина – снег на врвот, градови под него, сино море во далечината. Во реалноста Етна не е декор.
Тоа е еден од најактивните вулкани на светот, а неговата долга историја на ерупции го претворила во исклучително важен простор за научно набљудување. УНЕСКО ја вбројува Етна во светското природно наследство, меѓу другото и поради нејзиното значење за вулканологијата и науките за Земјата. За човекот што живее во нејзина близина таквите формулации се само дел од приказната. Да живееш под вулкан значи да имаш необичен однос со сигурноста. Земјата што дава плодови е истата земја што може да се отвори. Планината што го обликува хоризонтот е истата што повремено го менува пејзажот. Таа двојност – плодност и опасност, убавина и закана – е длабоко сицилијанска.
Можеби токму затоа островот остава впечаток на место кое не верува премногу во вечноста, иако е преполно со нешта што преживеале векови.
Кога катастрофата станува архитектура
На југоистокот приказната добива друга форма.
Ното, Рагуза, Модика, Скикли, Катанија и другите градови на Вал ди Ното денес се препознатливи по раскошниот доцнобарокен изглед. Но зад таа убавина стои катастрофа. Разорниот земјотрес од 1693. година уништил голем дел од населбите, по што следувала огромна обнова. Токму од тој процес се родиле градските ансамбли што УНЕСКО ги смета за исклучителен пример на европскиот доцен барок.
Тука Сицилија повторно ја покажува својата чудна способност – трагедијата да не ја претвори во заборав, туку во форма.
Кога човек чекори низ Ното, лесно е да ја види само медената боја на каменот, балконите, фасадите и широките скали. Потешко е да се сетиме дека таквата хармонија била создадена по урнатини.
Можеби затоа барокот таму делува поинаку. Не изгледа само раскошно. Во него има нешто тврдоглаво – одлука градот повторно да биде град.
Палермо и убавината што не е средена
Палермо, пак, не се труди да биде беспрекорен. Во него монументалното и секојдневното стојат опасно блиску. Палата може да се најде крај пазар, фасада стара со векови покрај хаотичен сообраќај, раскошна црква на неколку чекори од улица што воопшто не се обидува да биде фотогенична. Токму тука лежи неговата привлечност.
Современиот туризам често бара градовите да бидат исчистени од сопствениот живот. Старите центри се реставрираат, улиците стануваат сценографија, рестораните почнуваат да личат едни на други, а локалниот живот постепено се повлекува пред сликата што посетителот очекува да ја види. Сицилија сè уште се спротивставува на таа стерилност. Не секогаш успешно, се разбира. И таа е дел од туристичкиот Медитеран, со сите компромиси што ги носи тоа. Но зад каталогот останува нешто неуредно и живо. А токму тоа нешто најдолго се памети.
Вкусот како семејна архива
Сицилија може да се разбере и преку трпезата затоа што нејзината кујна го повторува истиот историски принцип – ништо не доаѓа од само еден извор. Слатко и солено, агруми и риба, ф’стаци, тестенини, домати, модар патлиџан и бадеми – храната таму не е само гастрономија, туку уште една карта на размените што минувале низ островот. Но вистинската тежина на храната не се наоѓа во списокот на состојки.
Во медитеранските култури рецептот често е семејна архива. Одредено јадење се прави „како што го правела бабата“, а таа го научила од некого пред неа. Во таква реченица има повеќе историја отколку што изгледа. Власти се смениле, граници исчезнале, градови биле обновувани, а некој сепак продолжил да пржи, меси, полни, зачинува и да го пренесува вкусот понатаму. Тоа е историјата одоздола – онаа што ретко добива споменик.
Сицилија не е разгледница
Најголемата неправда кон Сицилија би била да ја сведеме на сонце, море и лимонови дрвја. Подеднакво погрешно би било да ја гледаме само низ стереотипите за сиромаштија, мафија, семејни кланови и јужноиталијански хаос. И двете слики се премногу лесни.
Вистинскиот остров е понепријатно сложен. Тој е простор во кој величествената архитектура и социјалните противречности не се исклучуваат. Место што создало извонредна култура, а истовремено долго живеело со економски и политички тешкотии. Земја на заминувања и враќања, на семејна припадност и историски прекини. Сицилија има толку силно присуство во книжевноста и филмот. Таа лесно станува лик. Не затоа што е егзотична, туку затоа што во неа конфликтите се видливи – меѓу старото и новото, богатството и недостигот, правилото и импровизацијата, припадноста и желбата за бегство.
Остров што останува отворен
Кога ќе се тргнат туристичките слогани, Сицилија останува како едно големо прашање за Европа и Медитеранот: што се случува со еден простор кога низ него ќе поминат толку многу светови? Одговорот не е чист.
Понекогаш останува катедрала. Понекогаш мозаик. Понекогаш збор во дијалектот, вкус во кујната, камена фасада или план на град повторно изграден по земјотрес. Понекогаш останува само начинот на кој луѓето гледаат на местото од кое потекнуваат.
И можеби токму затоа Сицилија е поголема од географијата што ја ограничува. Остров по форма, но не и по дух. Морето ја опкружува, но никогаш навистина не ја изолирало. Напротив – преку него дошло речиси сè што ја направило она што е.
Затоа Сицилија не треба да се „освои“ за една недела, ниту да се собере во список со места што мора да се видат. Нејзината вистинска привлечност почнува токму таму каде што престанува разгледницата – во несовршеноста, слоевите и чувството дека под секој камен има уште една приказна што не се гледа на прв поглед.
