Септември доаѓа без нагло да го прекине летото. Сонцето сè уште знае да биде силно, деновите остануваат светли, а земјата сè уште го носи богатството собрано во долгите топли месеци. Сепак, нешто во воздухот веќе се менува. Утрата се посвежи, сенките стануваат подолги, лозјата се полни, а вечерите почнуваат да го најавуваат другото лице на годината. Токму затоа септември е еден од оние месеци што повеќе личат на премин отколку на јасна граница.
Во Македонија овој премин отсекогаш бил поврзан и со работа и со изобилство. Тоа е времето на грозјето, бербата, полните кошници и дворовите во кои летниот род почнува да се претвора во зимница. Не случајно старото македонско име за септември е гроздобер – збор што не го мери времето според бројот на денови, туку според она што човекот го гледал и го работел на земјата.
Зошто септември во името го крие бројот седум?
Современото име „септември“ доаѓа од латинскиот September, изведен од septem – „седум“. На прв поглед, тука има очигледна нелогичност: септември денес е деветтиот, а не седмиот месец во годината.
Објаснувањето се наоѓа во стариот римски календар. Во неговата рана форма годината започнувала во март, па септември навистина бил седмиот месец. По календарските промени со кои јануари и февруари го зазеле почетокот на годината, септември се поместил на деветтото место, но старото име останало. Истата историска трага ја носат и октомври, ноември и декември, чии латински корени се поврзани со броевите осум, девет и десет. Повеќе за ова потекло може да се види во календарското објаснување за септември.
Името, значи, е мал историски фосил. Секојпат кога ќе кажеме „септември“, без да размислуваме го повторуваме начинот на кој Римјаните пред повеќе од два милениума го делеле времето.
Месец меѓу две годишни времиња
На северната Земјина полутопка септември го носи преминот од лето кон есен. Астрономската есен започнува околу 22 или 23 септември, со есенската рамноденица, кога должината на денот и ноќта станува приближно еднаква. Оттука па натаму, ноќите постепено го преземаат поголемиот дел од деноноќието.
Но народното чувство за годишните времиња никогаш не зависело само од астрономски датум. Септември се препознавал по мирисот на зрелото овошје, по раздвижувањето во лозјата, по првите жолти листови и по она особено сонце кое веќе не ја има суровата сила на јули и август. Летото не исчезнува одеднаш – се повлекува постепено.
Затоа симболиката на септември лесно се врзува со зрелоста. Ако пролетта е време на почеток, а летото на раст и полнотија, септември е време кога се гледа што донел тој раст. Тој е месец на плодот, во буквална и во преносна смисла: она што било посеано треба да се собере.
Гроздобер – македонското име што раскажува цела сезона
Во македонската народна календарска традиција најпознатото име за септември е гроздобер. Дигиталниот речник на македонскиот јазик го бележи септември како „деветтиот месец од календарската година; гроздобер во народниот календар“, а во лексикографски извори „гроздобер“ е забележан и како архаично народно име за месецот. Дигиталниот речник на македонскиот јазик со тоа ја потврдува врската меѓу календарскиот период и една од најважните есенски земјоделски работи.
Тоа име е речиси слика само по себе. Не кажува дали е деветти или десетти месец, ниту од кој древен јазик потекнува. Кажува што се случува: се бере грозјето.
Во земја со долга лозарска традиција тоа не е мала работа. Од Тиквешијата и Повардарието до лозарските предели во други делови на Македонија, гроздоберот бил период на засилена работа, собирање на семејството и подготовка на родот. Грозјето не било само свежо овошје – од него се добивале вино, ракија, маџун и други производи што имале место и во секојдневната трпеза и во обичаите.
Токму во народните имиња на месеците се гледа колку поинаку некогаш се доживувал календарот. Коложег, сечко, цутар, тревен, косар, жетвар, житар, гроздобер, листопад… Тоа е календар создаден од природата и трудот. Месецот се именувал според она што се случувало околу човекот. За септември, тоа бил гроздоберот. Записите за старите македонски имиња на месеците исто така го наведуваат гроздобер како традиционален назив за септември.
Други народни имиња: крстов, руен и бугуројчин
Народниот календар, меѓутоа, не бил ист во секој крај. Локалните говори и обичаи создавале различни називи, па покрај „гроздобер“ за септември се среќаваат и имињата крстов и руен. Во македонскиот Викиречник тие се наведени како синонимни календарски називи за септември.
Во етнографските записи од Гевгелиско е забележана и формата бугуројчин, односно назив поврзан со Богородичните празници, паралелно со варијантата „груздобер“. Во Пирава, Валандовско, пак, повторно се среќава „гроздобер“. Овие регионални варијанти се важни затоа што покажуваат дека народниот календар не бил административен систем со едно строго име, туку жива мрежа од локални говори, земјоделски ритми и верски празници.
Името крстов природно се поврзува со празничниот циклус околу Крстовден, додека други локални називи го одразуваат она што за одредена средина било највпечатливо во тој дел од годината. Таквите имиња се своеобразна усна карта на времето: еден крај го помнел месецот по земјоделската работа, друг по голем празник, трет по промената во природата.
Септември како втор почеток на годината
Иако календарски годината започнува во јануари, во современиот живот септември често има психологија на нов почеток. Завршуваат летните одмори, децата се враќаат во училиште, работниот ритам повторно се забрзува, а многу луѓе токму тогаш ги обновуваат плановите што летото ги ставило на пауза.
Ова чувство има и една постара календарска паралела. Во православната традиција 1 септември според црковниот календар е почеток на новата црковна година – индиктот. Така месецот што во природата означува зреење и собирање истовремено носи и идеја за нов циклус.
Во тоа можеби е и најинтересната противречност на септември. Тој е крај на едно лето, а почеток на нов ритам. Месец на берба, но и на нови планови. Време кога природата почнува да се смирува, а човечкиот живот повторно се забрзува.
Нашите предци го нарекле гроздобер и со еден збор кажале речиси сè што требало да знаат за него. Современиот календар го нарекува септември и во тоа име ја чува далечната меморија на древниот Рим. Меѓу тие две имиња стои целата приказна на месецот – од старите календари до лозјата, од бројот седум до деветтиот месец, од последната летна жега до првите знаци на есента.
