Еден маж е пријавен дека ја нападнал сопствената мајка и покрај веќе изречена привремена мерка за заштита. Друг е приведен по пријава дека ја нападнал сопругата, а таа потоа пријавила дека подолг период била изложена и на сексуална принуда, психичко и физичко малтретирање, заедно со нивните деца. Во истиот полициски билтен се појавуваат и сопруги, снаа, девојка, постара жена. Различни градови, различни семејства, различни околности – а истото нарушување на она што домот и блиската врска би требало да го значат: сигурност.
Вчера дневниот билтен на МВР повторно донесе низа пријави и полициски постапувања поврзани со насилство во семејни и партнерски односи. Сам по себе, еден билтен не е доволен за да се извлече статистички заклучок за тренд. Но кога ваквите записи се повторуваат од недела во недела, јавноста има право да постави потешко прашање: дали насилството веќе го читаме како нешто вообичаено?
Различни адреси, исто чувство на загрозеност
Во Делчево е поднесена кривична пријава против 47-годишен маж поради сомнение дека во јули физички ја нападнал својата мајка и ѝ упатувал закани, иако судот претходно му изрекол привремена мерка за заштита од семејно насилство. Во Крива Паланка, 61-годишна жена пријавила физички напад од сопругот. Во Боговиње е приведен 45-годишен маж по пријава дека ја нападнал својата 34-годишна снаа, која добила телесни повреди констатирани во болница.
Во Гостивар, пак, полицијата привела 37-годишен маж откако, според пријавата, влегол во домот на својата девојка, вербално ја нападнал, ѝ го одзел и искршил мобилниот телефон, а потоа физички ја нападнал пред зградата. Телесните повреди биле констатирани во Ургентниот центар. Истиот случај го пренесе и „Фокус“, но основната фактичка рамка е потврдена во билтенот на МВР.
Во Валандово бил приведен маж по пријава дека ја нападнал сопругата. Во Скопје, 59-годишен маж е лишен од слобода по пријава дека физички ги нападнал сопругата и нејзината 78-годишна мајка, а на подрачјето на Гази Баба е приведен друг маж по пријава за физички напад врз сопругата.
Овие информации се полициски записи и пријави, а не правосилно утврдена вина. Тоа е важна разлика. Но за јавната расправа е исто толку важно да не се изгуби другата страна на приказната: секоја пријава значи дека некој почувствувал доволно страв, болка или загрозеност за случајот да стигне до полицијата.
Два збора што не смеат да се изгубат: „подолг период“
Најтешкиот запис во билтенот доаѓа од Гостивар. По првичната пријава за физички напад, 35-годишна жена дополнително пријавила дека нејзиниот сопруг, во подолг период и под дејство на алкохол, ја принудувал на сексуални односи и вршел психичко и физичко малтретирање врз неа и децата. Кај него биле измерени 1,01 промил алкохол во крвта, а полицијата извршила и претрес на домот.
Токму изразот „подолг период“ ја менува тежината на веста. Насилството често станува јавно дури во моментот на пријавувањето, но тоа не значи дека тогаш започнало. Зад еден полициски запис може да стојат недели, месеци или години на закани, контрола, понижување и страв. Затоа е опасно секој случај да се чита само како изолиран „инцидент“.
Фактот дека во конкретниот случај бил измерен алкохол не ја преместува одговорноста од човекот врз алкохолот. Насилството не станува помалку насилство затоа што некој бил пијан, лут, љубоморен или „испровоциран“. Таквите објаснувања премногу лесно ја претвораат одговорноста во околност.
Кога заштитната мерка постои, а стравот не завршува
Делчевскиот случај отвора уште понепријатно прашање. Според МВР, мажот што ја нападнал и ѝ се заканувал на својата мајка постапил спротивно на решение на Основниот суд во Делчево со кое веќе му била изречена привремена мерка за заштита од семејно насилство.
Тука веќе не зборуваме само за тоа дали жртвата пријавила. Таа очигледно претходно влегла во системот и добила судска мерка. Прашањето е што се случува потоа. Заштитата не може да заврши со документ. Ако мерката не се следи, ако ризикот не се проценува повторно и ако прекршувањето не предизвикува навремена реакција, хартијата станува послаба од стравот.
Македонија има Закон за спречување и заштита од насилство врз жените и семејното насилство од 2021 година, изменет во 2025 година, како и правилници за процена на ризик и следење на привремените мерки. Значи, проблемот не почнува од нула. Правната рамка постои. Вистинскиот тест е дали таа работи доволно брзо и доволно блиску до човекот што се плаши да остане дома.
Децата не се фуснота во случајот на возрасните
Кога во пријавата од Гостивар се наведува психичко и физичко малтретирање и на децата, тоа не смее да остане втор ред во веста. Детето што расте покрај навреди, закани, присила и удари не е неутрален сведок. Домашната атмосфера е неговиот прв модел за тоа што значат љубовта, авторитетот, конфликтот и границата.
Паноптикум веќе го отвори ова прашање во текстот „Домот како најопасно место“, објавен на 17 јули, кога друга серија полициски пријави повторно покажа дека меѓу жртвите има сопруги, деца, родители и поранешни партнери. Еден месец подоцна, речникот на билтенот звучи вознемирувачки познат.
Таа повторливост е поважна од сензационалниот наслов. Ако секоја нова пријава ја читаме одделно, добиваме низа црни хроники. Ако ги ставиме една до друга, добиваме општествен проблем.
Еден ден не е статистика, но светската слика е јасна
Не треба од еден ден да се произведува статистика што не постои. Но не треба ниту да се преправаме дека насилството врз жените е маргинална појава. Според Светската здравствена организација, речиси една од три жени во светот во текот на животот доживеала физичко и/или сексуално насилство од интимен партнер или сексуално насилство од лице што не ѝ е партнер.
Во поширокиот текст „Еманципацијата на жените не е завршена револуција“, Паноптикум веќе ја постави безбедноста како прв услов на слободата. Жената може формално да има право да пријави, да замине, да се разведе и да побара заштита. Но ако секој од тие чекори носи нов страв, економска зависност, семеен притисок или ризик од одмазда, тогаш формалното право сè уште не е целосна слобода.
Тука се допираат насилството и економската зависност. Во текстот „Жените работат, системот ги казнува“ веќе беше отворено прашањето колку реалната можност за избор зависи од работа, приход, мајчинство и институционална поддршка. Да му кажеш на некого „замини“ е лесно. Многу потешко е да создадеш услови во кои заминувањето навистина е безбедно.
Приведувањето е почеток на реакцијата, не нејзин крај
Полициското лишување од слобода е важна мерка кога постои непосредна опасност. Но јавниот интерес не завршува во моментот кога осомничениот ќе влезе во полициска станица. Потоа следуваат процената на ризик, заштитата на жртвата, постапувањето на обвинителството и судот, работата на центрите за социјална работа, психолошката поддршка и, особено кога има деца, долгорочното следење на семејството.
Токму затоа семејното насилство не смее да биде третирано само како прашање на полицијата. Тоа е истовремено правно, социјално, здравствено, психолошко и културно прашање. Ако секоја институција ја заврши само својата административна реченица, жртвата останува да ги поврзува деловите на системот сама.
Каде може да се побара помош
Лице што е непосредно загрозено може да се јави на единствениот итен број 112, кој според Центарот за управување со кризи е достапен 24 часа и е бесплатен од сите оператори. За жртвите на семејно и родово базирано насилство Министерството за социјална политика, демографија и млади има објавено информации за специјализирани услуги, советување, привремен престој и други форми на поддршка.
Ова не е спореден сервисен додаток на текстот. Информацијата каде може да се побара помош е дел од самата јавна одговорност. Зашто најважната вест не е колку случаи се запишани во билтенот, туку колку од луѓето зад тие записи ќе бидат безбедни откако камерата, полицијата и јавноста ќе заминат.
Пред еден месец можеше да се каже дека серијата пријави е предупредување. Денес повторувањето веќе бара повеќе од предупредување. Бара систем што не реагира само по ударот, туку го препознава ризикот пред следниот. И бара јавност што нема да ја прифати реченицата „уште еден случај“ како нормален дел од денот.
