Деветти мај е датум со силна двојна симболика: во европската меморија тој останува врзан за победата над фашизмот, но и за идејата дека по војната мора да се создаде политички простор во кој мирот нема да биде само пауза меѓу две катастрофи. За Македонија и Балканот, овој датум не е само календарска белешка; тој носи сеќавања на антифашистичката борба, на европскиот пат, но и на современи трауми што не смеат да се сведат на дневна политика.
Денот на победата и европската идеја
На 9 мај 1945 година Европа го означи крајот на Втората светска војна на својот континент. Во дел од западноевропската традиција крајот се одбележува на 8 мај како Ден на победата во Европа, додека во голем дел од источна и југоисточна Европа, поради временската разлика и историската меморија, 9 мај остана Ден на победата над фашизмот. За Македонија, тој датум е неразделен од антифашистичката борба и од фактот дека македонските партизани биле дел од пошироката сојузничка борба против нацизмот и фашизмот.
Пет години подоцна, на 9 мај 1950 година, францускиот министер за надворешни работи Робер Шуман ја претстави декларацијата што ја постави основата за Европската заедница за јаглен и челик, а подоцна и за денешната Европска Унија. Во Шумановата декларација стоеше идејата дека некогашните непријатели треба да ги врзат своите клучни индустрии во заеднички систем, за војната да стане не само непожелна, туку и практично невозможна. Оттука 9 мај стана и Ден на Европа – датум што и за Македонија има посебна политичка и цивилизациска тежина.
Македонски и балкански одек на датумот
На Балканот, 9 мај никогаш не бил само европски протокол. Тој е дел од колективното сеќавање на народите што ја преживеале окупацијата, отпорот, граѓанските поделби и тешкото повоено преуредување. Во Македонија, антифашистичката борба е дел од темелот на современата државност, а за поширок контекст на македонската историја и културна меморија значајна референца останува Македонската академија на науките и уметностите, како институција што ја документира и научно ја обработува националната меморија.
Во словенечкиот историски календар, 9 мај 1945 година е денот кога Љубљана била ослободена по долгата окупација и оградување со бодликава жица. Денес тоа се памети и преку Патеката на сеќавањето и другарството во Љубљана, која ја чува меморијата на градот што бил затворен, надгледуван и казнуван, но не и скршен. Тој балкански слој на 9 мај покажува дека победата не била апстрактна воена формула, туку враќање на градовите, домовите и човечката слобода.
Во поширокиот македонски простор, 9 мај 1950 година има и една симболична балканска белешка: Горна Џумаја, град во Пиринска Македонија, е преименувана во Благоевград, во чест на Димитар Благоев – роден во Загоричани, Костурско, еден од истакнатите социјалистички дејци на Балканот. Овој факт отвора друг слој на датумот: Балканот често ги впишува своите политички идеи во имињата на градовите, а зад тие имиња стојат сложени биографии, идентитети и историски толкувања.
Куманово – 9 мај што остана како рана
За Македонија, 9 мај има и современа, тешка сенка. На 9 мај 2015 година во кумановската населба Диво Насеље почна вооружен судир меѓу македонските безбедносни сили и вооружена група. Настанот траеше два дена, остави мртви, ранети, разрушени домови и длабока политичка и безбедносна траума. За меѓународниот контекст на настанот може да се погледнат извештаите на Reuters за кумановските судири и BBC за вооружениот судир во Куманово, кои го сместија случајот во пошироката политичка криза во Македонија.
Куманово на тој датум ја покажа кревкоста на општествата што мислат дека конфликтите се завршени само затоа што формално заминале од насловните страници. Затоа 9 мај кај нас не може да биде само свеченост, венци и европски говори; тој е и ден за трезвено сеќавање на цената на нестабилноста, на неодговорноста и на политичките тензии што лесно можат да ја преминат границата меѓу говор и оружје.
Политички пресврт во Македонија
На 9 мај 2024 година, по двојните избори одржани претходниот ден, Македонија влезе во нов политички циклус. Гордана Силјановска-Давкова стана првата жена избрана за претседател на државата, додека коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ освои убедлива предност на парламентарните избори. Тоа го потврдија и меѓународните извештаи на Associated Press за изборите во Македонија и Reuters за постизборниот политички распоред. Така 9 мај доби уште еден македонски слој: датум на демократска промена, но и на нов тест за институциите, европскиот пат и политичката зрелост.
Светски настани што ја прошируваат сликата
На истиот датум, во 2005 година, папата Бенедикт XVI го отвори патот за беатификација и канонизација на својот претходник Јован Павле II, отстапувајќи од вообичаениот петгодишен период на чекање. Во ватиканската перспектива, тоа беше знак за исклучителното место што Јован Павле II го имаше не само во Католичката црква, туку и во европската и светската политичка историја на крајот на XX век. Повеќе за неговиот пат до светителство може да се прочита преку официјалниот ватикански профил на папата Јован Павле II.
Во 2012 година, 9 мај беше ден на голема авионска трагедија во Индонезија. Демонстрациски лет на Sukhoi Superjet 100, авионот што во поновиот руски воздухопловен контекст се поврзува и со ознаката SJ-100, заврши со удар во планината Салак. Сите 45 лица во авионот загинаа. Опис на несреќата има во базата на Aviation Safety Network, а техничките околности се обработени и во финалниот извештај на индонезискиот Национален комитет за безбедност во транспортот. Истрагата упати на човечки, технички и организациски фактори – од губење на ситуациска свесност до погрешно разбирање на предупредувањата за теренот.
Дваесет години претходно, на 9 мај 1992 година, во рудникот Вестреј во Нова Шкотска се случи подземна експлозија на метан и јагленова прашина. Загинаа сите 26 рудари што во тој момент работеле под земја. Канадската провинција Нова Шкотска подоцна ја објави документацијата за јавната истрага за рудникот Вестреј, а трагедијата стана симбол за институционалната и корпоративната одговорност кон безбедноста на работниците. Тоа е тема што, за земји со рударска и индустриска традиција, не е далечна ниту на Балканот.
На 9 мај 1979 година беше егзекутиран Хабиб Елгханиан, истакнат претставник на еврејската заедница во Иран. Неговата смрт, по револуционерно судење, предизвика силен страв меѓу иранските Евреи и се смета за еден од моментите што го забрзаа нивното масовно иселување од земјата. Повеќе за овој случај пишуваат Center for Israel Education, The Times of Israel и IranWire. Историјата и тука покажува дека еден датум може да биде точка во која една заедница почнува да ја губи сигурноста на сопствениот дом.
Родени и починати на 9 мај
На овој ден се родени и неколку имиња од поновата популарна култура и спорт. Во 1996 година е роден Ноа Сентинео, американски актер препознатлив за помладата публика, а во 2000 година е роден Треј Ленс, играч на американски фудбал. На 9 мај 2024 година почина Шон Бароуз, американски бејзбол играч, роден во 1980 година. Овие белешки не ја носат тежината на историските пресврти, но ја потсетуваат рубриката дека календарот секогаш ги собира и големите процеси и човечките биографии.
Така 9 мај останува датум со повеќе лица: победа над фашизмот, европска идеја, македонска културна и политичка меморија, кумановска рана, балкански одек и светски трагедии што предупредуваат дека институциите, системите и луѓето не смеат да ги игнорираат сигналите пред катастрофата.
