Човекот може да биде сам, а да не биде осамен. И може да биде опкружен со луѓе, разговори, гласови и движење, а во себе да чувствува пустелија. Токму во таа разлика се крие една од најголемите противречности на човечкото постоење: самотијата понекогаш е казна, понекогаш прибежиште; понекогаш е празнина што го проголтува човекот, а понекогаш простор во кој конечно може да се сретне со самиот себе.
Народната мудрост речиси никогаш не ја гледа самотијата еднозначно. Таа ја познава и нејзината суровост и нејзината благородна страна. Затоа низ пословиците на различни народи можеме да ја видиме целата нејзина двојност — стравот од напуштеноста, потребата од блискост, но и сознанието дека не секое друштво вреди повеќе од тишината.
Осамен човек не е цел човек
Македонската народна мудрост вели:
Осамен човек не е цел човек.
Во оваа кратка мисла е собрана една длабока вистина за човечката природа. Ние не се создаваме само од она што го носиме во себе. Нè создаваат и погледите што нè препознаваат, гласовите што нè повикуваат по име, рацете што сме ги допреле, луѓето со кои сме делеле леб, радост, страв, љубов и загуба.
Човекот станува човек и преку другиот човек. Можеме да имаме куќа, работа, книги, пари и целиот свет на еден екран, а сепак да почувствуваме дека нешто суштинско недостига ако немаме кому да кажеме:
„Еве што ми се случи денес.“
Затоа и романската изрека звучи толку едноставно, а толку точно:
„Ни во рајот не е забавно да се биде сам.“
Што вреди најубавото место ако нема со кого да ја споделиме убавината? Што вреди победата ако никој не се радува со нас? Што вреди споменот ако нема друг човек што ќе рече: „Да, и јас бев таму“?
Најтешка е самотијата што не сме ја избрале
Самотијата станува најтешка кога не е избрана. Кога човекот не се повлекува, туку е напуштен. Кога не ја бара тишината, туку тишината му е наметната. Кога нема врата на која би можел да почука. Тогаш македонската слика:
„Се нашол сам во пустелија.“
престанува да биде само опис на место. Пустелијата може да биде и среде огромен град. Може да биде стан во зграда со стотици жители. Може да биде работно место со десетици колеги. Може да биде семејна трпеза на која никој вистински не разговара со никого. Најтешката пустелија не е онаа во која нема луѓе. Најтешката е онаа во која нема блискост. Оттука доаѓа и суровото предупредување на еврејската народна мудрост:
„Осаменоста го крши духот.“
Долготрајната осаменост може тивко да го менува човекот. Прво исчезнува потребата да зборува, потоа очекувањето дека некој ќе го слушне, а на крајот можеби и вербата дека има смисла нешто да се сподели. Човекот почнува да се затвора не затоа што не му требаат другите, туку затоа што повеќе не очекува да бидат тука.
Самотијата и осаменоста не се исто
Тука мора да направиме важна разлика.
Осаменоста и самотијата не се исто. Осаменоста е чувството дека ни недостига некој. Самотијата може да биде свесна одлука извесно време да не ни треба никој. И токму таквата избрана самотија може да биде плодна. Кинеската поговорка вели:
„Палатите водат кон слава, пазариштата кон богатство, а самотијата кон мудрост.“
Мудроста ретко се раѓа во врева. За да слушнеме што навистина мислиме, понекогаш мора да престанеме да слушаме што мислат сите други. Човекот што постојано е изложен на туѓи зборови, туѓи ставови, туѓи желби и туѓи очекувања лесно може да го изгуби сопствениот глас.
Во самотијата нема кому да му се допаднеме. Нема пред кого да глумиме. Нема аплауз. Нема публика. Остануваме сами со она што навистина сме. И токму затоа самотијата понекогаш е непријатна. Во неа човекот ги слуша прашањата што ги задушувала секојдневната врева:
Дали живеам како што сакам? Дали сум станал човекот што некогаш сум сакал да бидам? Што изгубив? Кого повредив? Што сè одложувам? Од што бегам?
Осаменоста е гнездо за мислите
Курдската изрека прекрасно го кажува тоа:
„Осаменоста е гнездо за мислите.“
Во тоа гнездо можат да се родат прекрасни нешта — идеја, песна, решение, самоспознание. Но можат да се изведат и стравови. Затоа не е секоја самотија мудрост, како што не е секое друштво спас. Понекогаш човекот бега меѓу луѓето само за да не остане со себе. А понекогаш останува сам затоа што меѓу луѓето се чувствува уште поосамено. Тука посебно силно одѕвонува мислата:
„Мудрецот се повлекува во самотија затоа што повеќе не може да ја поднесе својата осаменост во маса.“
Масата може да создаде чуден вид осаменост. Сите зборуваат, но малкумина слушаат. Сите се гледаат, но малкумина навистина се забележуваат. Сите се поврзани, а ретко кој е вистински близок. Во таков свет повлекувањето не мора да биде бегство. Може да биде одбрана на сопствената внатрешна целовитост.
Подобро сам отколку во лошо друштво
Шпанската народна мудрост предупредува:
„Ако изборот е помеѓу лошо друштво и осаменост, тогаш е подобар вториот избор.“
Французите велат речиси исто:
„Подобро е да се биде сам одошто во лошо друштво.“
Постојат друштва во кои човекот е принуден да се намалува за да биде прифатен. Да молчи кога треба да зборува. Да се смее кога не му е смешно. Да се согласува со нешта во кои не верува. Да ја жртвува сопствената мерка само за да не остане сам.
Но самотијата што ја плаќаме за да си останеме верни на себе понекогаш е достоинствена цена.
Подобро е празно столче спроти нас отколку човек што нè понижува. Подобро е тивка соба отколку врева што нè уништува. Подобро е привремено да бидеме сами отколку постојано да бидеме туѓинци на самите себе.
Кога самотијата станува тврдина
Сепак, и другата крајност е опасна. Човекот што ќе ја претвори самотијата во тврдина на крајот може да стане нејзин заробеник. Македонската поговорка:
„Кој живее сам, ќе умре во самотија.“
не мора да се чита како буквално пророштво. Таа е предупредување. Навиката на неприпаѓање може да стане начин на живот. Ако премногу долго ги затвораме сите врати, еден ден можеби никој повеќе нема да се обиде да влезе. Не сме создадени ниту за постојана толпа, ниту за постојана изолација. Ни требаат и блискоста и оддалечувањето. Разговорот и молкот. Другите и себеси.
Кога човекот останува сам со себе
Древната латинска мисла гласи:
„Homo solus aut deus aut daemon“ — „Кога е сам, човекот е или бог или ѓавол.“
Претерувањето е намерно, но суштината е силна. Кога човекот ќе остане сам и кога ќе исчезнат надворешните ограничувања, се покажува што носи во себе. Некој во самотијата создава. Друг се распаѓа. Некој простува. Друг го храни гневот. Некој се издигнува над ситното. Друг станува негов заробеник. Самотијата не нè прави автоматски подобри.
Таа само го засилува разговорот со она што веќе живее во нас.
Затоа вистинската зрелост не е да умееме само да бидеме сами, ниту само да умееме да бидеме со луѓе. Зрелоста е да знаеме кога ни треба едното, а кога другото. Да можеме да останеме сами без да се почувствуваме безвредни. Да можеме да бидеме меѓу луѓето без да се изгубиме во нив. Да не бараме секое друштво од страв од тишината, но и да не ја величаме самотијата само затоа што сме се разочарале од луѓето. Човекот има потреба од свое тихо место, но и од некого кому ќе му се врати од него. И можеби токму тука се среќаваат двете навидум спротивни вистини:
Самотијата може да нè научи да бидеме свои, а блискоста нè учи дека не сме доволни сами на себе.
Во својата најдобра форма самотијата не е пустелија. Таа е пауза. Простор за мислата. Место во кое човекот ги собира растурените делови од себе, за повторно да може да му пријде на светот цел. Но ако остане таму предолго, тишината може да престане да биде засолниште и да стане ѕид. Затоа мудроста можеби не е ниту во бегството од луѓето, ниту во постојаното барање луѓе околу себе.
Мудроста е да не се плашиме од самотијата, но никогаш да не престанеме да ја чуваме способноста за блискост.
Зашто човекот понекогаш мора да биде сам за да се најде себеси, но му треба друг човек за да почувствува дека тоа пронаоѓање има со кого да го сподели.
Македонски народни пословици и изреки
Кој живее сам, ќе умре во самотија.
Осамен човек не е цел човек.
Се нашол сам во пустелија.
Пословици и изреки од народи во светот
Подобро е да се караш одошто да бидеш сам. (Ирска)
Палатите водат кон слава, пазариштата кон богатство, а самотијата кон мудрост. (Кинеска)
Осаменоста го крши духот. (Еврејска)
Ако изборот е помеѓу лошо друштво и осаменост, тогаш е подобар вториот избор. (Шпанска)
Осаменоста е гнездо за мислите. (Курдска)
Кој јаде сам, ќе се удави сам. (Арапска)
Подобро е да се биде сам одошто во лошо друштво. (Француска)
Ни во рајот не е забавно да се биде сам. (Романска)
Мудриот е во самотија оти не ја поднесува својата осаменост во маса. (Турска)
Латински изреки
Кога е сам, човекот е или бог или ѓавол. (Homo solus aut dues aut daemon.)
