Кога народот се смее, не се смее без причина
Во народната поезија има една посебна убавина што не доаѓа од украсот, туку од препознавањето. Не од тоа колку е нешто возвишено, туку колку е живо. А „Зајко младоженец“ е токму таква песна – шеговита, разиграна, со народска насмевка во себе, ама и со многу прецизно чувство за човековата природа. Иако во песната на прв поглед гледаме животни, ние всушност цело време гледаме луѓе. Тоа е старата сила на усната традиција – да каже многу за човекот, а да не го спомне директно. Ова не е песна што сака да биде нежна, туку песна што сака да биде духовита. Таа не објаснува, туку покажува. Не мора ни да ти каже дека некој е смешен, доволно е да ти го покаже зајакот како се дотерува, како упрчува мустаќи, како се мести за женење, како си дава значење, како однапред се гледа себеси како главен лик на денот. Во таа слика има нешто многу човечко. Секој од нас барем еднаш видел човек што уште пред да почне приказната веќе се однесува како да е легенда.
Зајко не е само зајко
Во оваа песна зајакот не е избран случајно. Во шеговитите и сатиричните народни песни животните често ги носат човечките особини и слабости, па низ нивното однесување се исмејуваат суетата, стравот, самобендисаноста и несразмерот меѓу тоа што некој мисли дека е и тоа што навистина е. Токму затоа „Зајко младоженец“ сосема природно стои во рамката на хумористичните народни песни, каде смеата не е само забава, туку и форма на народна проценка. Зајко овде е ерген мераклија, самоуверен, малку надуен, тамам за свадба, тамам за да биде виден. Тој е „сербеслија“ – збор што во нашиот јазичен слој носи значење на човек што е слободен, безгрижен, па и малку самоуверено разлабавен во држењето. Тој збор и денес има боја, има став, има карактер. Не е само опис, туку и мала народна дијагноза. Затоа песната не го портретира зајакот само како младоженец, туку како тип. Како појава. Како оној што однапред си ја облекол важноста.
Свадба што уште од почеток мириса на бегање
Во песната сè е местено како театар. Зајко се дотерува, лиса се појавува како вдовица што сепак „личи на невеста“, сватовите се китени, а целиот свадбарски круг е направен така што не можеш да не се насмевнеш. Мечка месарија, вучица кумица, ежо тапанџија – тоа не се само смешни фигури, туку намерно пренагласена свадбена сцена, народски раскошно претерана, како да ни кажува: еве ти свадба, ама гледај добро, ова не е свеченост, ова е комедија. Токму тука е убавината на песната. Таа не ја гради смешката со една досетка, туку со цела атмосфера. Сè е малку пренапумпано, малку прешарено, малку премногу. А токму таму народната песна е најточна – кога ќе претера, за да ја покаже вистината појасно. Ние не се смееме само затоа што сликите се забавни, туку затоа што ја препознаваме логиката на човечкото однесување: колку повеќе некој се мести да изгледа значајно, толку повеќе ризикува да стане смешен.
Еден миг е доволен за да падне целата маска
Но песната не би била толку добра ако останеше само на сликање свадбена комика. Нејзиниот вистински удар доаѓа подоцна – кога зајко ги гледа ловџиите. Тогаш целата претходна важност се распаѓа за секунда. Од зајко што се местел како токмо младожења, останува уплашено суштество што бега низ поле, ги кине гаќите, ги расмрсува мустаќите, го губи џамаданот и на крај вика: „море не сум младожења!“ Тоа е најсилниот момент во песната. Не поради самиот бег, туку поради тоа што во една реченица цел лик се разоткрива. Сета претходна поза паѓа. Сета претходна слика за себе се руши. И токму затоа ова не е само смешна песна, туку прецизна песна. Народот одлично знаел дека човек најмногу се покажува не кога се дотерува, туку кога ќе се исплаши. Тогаш се гледа што е фасада, а што е суштина.
Зошто ваквите песни не стареат
Ваквите песни не живеат само поради ритамот или рефренот. Тие живеат затоа што механизмот на исмејување останува ист. И денес има многу „младоженци“ без свадба, многу самопрогласени важни ликови, многу држење без покритие, многу став што трае точно додека не се појави првата реална закана. Народната песна тоа го видела одамна. Затоа „Зајко младоженец“ не треба да се чита како детска забава или како лесна фолклорна шега. Треба да се чита како народно огледало. Како песна што знае дека смеата е најостриот, а понекогаш и најчесниот начин да му се каже нешто на човекот. Во таа смисла, оваа песна е мала, но многу јасна лекција за нескладот меѓу самопретставувањето и вистината. И можеби токму затоа останува симпатична. Не затоа што е наивна, туку затоа што е точна. Знае да се пошегува, ама знае и да погоди. А кога народот ќе погоди преку смеа, тогаш таа смеа не е лесна. Таа останува.
Фолклорот како жива меморија
Македонската народна поезија не е случајно сочувана како жива културна меморија. Таа се пренесувала усно, се менувала, се обликувала од изведба во изведба, а нејзиното собирање и запишување е врзано со големи имиња како Марко Цепенков и Кузман Шапкарев, чии збирки се темелни за разбирање на македонската фолклорна традиција. Затоа и една ваква шеговита песна не е ситница на маргината, туку дел од една многу подлабока културна логика – народот да памети, да проценува и да се смее, без да престане да биде уметнички прецизен.
Зајко младоженец
Сторил ниет зајко, зајко да се жени
зајко кокорајко, токмо младожења
Сторил ниет зајко, зајко да се жени
зајко кокорајко, зајко да се жени, зајко кокорајко
зајко сербеслија упрчил мустаќи
си натресол гаќи, нагрнал џамадан
капа писќулија, море, токмо младожења.
Ми ожеил зајко лиса удовица
свеска испосница, личи на невеста.
Ми поканил зајко, китени сватови
мечка месарија, вучица кумица, ежо тапанџија.
Рефрен:
Дејгиди зајко ерген мераклија
Се накити лиса, лиса удовица,
маза размазана, селска визитарка.
Кога виде зајко, ’рти ем ловџии,
се уплашил зајко, личен младожења.
Па си тргна зајко, низ Солунско поле,
таму си сретнал зајко, до два-три ловџии
ем они си носат пушки сачмајлии,
‘рти ем загари, све одбор ловџии,
море, силни нишанџии.
Па си летнал зајко, зајко да ми бега,
зајко кокорајко, лишен младожења
си искинал гаќи, размрсил мустаќи,
искинал гаќи, расмрсил мустаќи,
искинал џамадан, викнал се, провикнал;
море не сум младожења!
VOX POPULI, Народна поезија
