fbpx Прескокни до главната содржина

Роботиката и модерната живеачка: кога машините стануваат дел од нашиот секојдневен свет

Роботите одамна не живеат само во научната фантастика. Веќе работат во фабрики, болници, магацини и домови - и постепено го менуваат начинот на кој живееме и работиме. Прашањето повеќе не е што сè ќе може машината, туку што човекот ќе одлучи да ѝ препушти.

Роботот одамна не е металниот хуманоид од научнофантастичните филмови што еден ден треба да пристигне од иднината. Тој веќе работи покрај нас – во фабриката, магацинот, болницата, лабораторијата, земјоделството, логистиката, а сè почесто и во домот. Понекогаш изгледа како механичка рака, понекогаш како автономна машина на тркала, понекогаш како медицински систем што му овозможува на хирургот да изведува исклучително прецизни движења.

Затоа вистинското прашање веќе не е дали роботиката ќе стане дел од модерната живеачка. Таа веќе е дел од неа. Прашањето е што ќе се случи со човекот кога сè поголем дел од физичката работа, повторливите задачи, мерењето, контролата, движењето и дел од одлучувањето ќе може да им се препушти на машините.

Тоа прашање не е техничко. Тоа е прашање за работата, времето, удобноста, образованието, зависноста од технологијата и, конечно, за она што сакаме да остане човечко во свет во кој машината станува сè поспособна.

Роботите веќе не се иднина

Највидливата роботска револуција долго време се одвиваше далеку од очите на обичниот човек – зад фабричките ѕидови. Таму роботските раце заваруваат, склопуваат, преместуваат, пакуваат и проверуваат производи со брзина и повторливост што човекот тешко може да ги одржува со часови.

Размерот веќе не е мал. Според International Federation of Robotics, во 2025. година бројот на индустриски роботи што работат во фабриките во светот достигнал околу пет милиони. Истовремено се развиваат сервисни роботи за транспорт, логистика, медицина, земјоделство, инспекција и други области што до неодамна беа речиси целосно зависни од човечки труд.

Ова не значи дека одеднаш живееме во свет населен со хуманоидни машини. Напротив. Најголемиот дел од роботиката е далеку попрагматичен. Машината е конструирана да реши конкретен проблем: да подигне тежок товар, да го повтори истото движење илјада пати, да влезе во опасна средина или да изврши прецизна постапка што бара стабилност и контрола.

Токму тука е нејзината вистинска моќ. Роботиката не мора да личи на човекот за суштински да го промени неговиот живот.

Од фабриката до домот

Машината за перење некогаш била технолошка новина. Денес речиси никој не ја доживува како автоматизација на домашниот труд, иако токму тоа е. Сличен пат може да поминат и многу роботски системи што сега ни изгледаат необично.

Роботските правосмукалки веќе се вообичаени во многу домови. Автоматизирани косилки се движат низ дворови. Постојат системи што можат да надгледуваат простор, да пренесуваат предмети или да извршуваат ограничени домашни задачи. Следниот чекор не мора да биде робот што изгледа како човек. Многу поверојатно е домот постепено да се исполнува со повеќе специјализирани машини што тивко ќе преземаат поединечни обврски.

Се појавува една интересна противречност: речиси секоја генерација создава технологија за да заштеди време, а современиот човек сè почесто чувствува дека токму времето му недостига. Тоа пошироко прашање за односот меѓу технологијата и човековиот ритам се отвора и во Panoptikum текстот „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“.

Ако роботот ни заштеди еден час домашна работа, технологијата ја исполнила својата практична задача. Што ќе направиме ние со тој час е веќе сосема друго прашање.

Роботиката во медицината – машината како продолжение на човекот

Можеби најлесно ја разбираме вредноста на роботиката таму каде што нејзината цел не е да го замени човекот, туку да му овозможи нешто што без технологијата би било потешко или невозможно.

Прочитај и за ... >>  Алгоритамот веќе не ни служи само нам - почна да нè чита

Во медицината роботски системи се користат како помош при одредени хируршки процедури, додека во рехабилитацијата се развиваат егзоскелети, роботизирани помагала и системи за поддршка на движењето. Светската здравствена организација укажува дека потребата од асистивна технологија ќе расте со стареењето на населението и со зголемувањето на бројот на луѓе со хронични заболувања и функционални ограничувања.

Тука роботиката добива поинакво значење. Таа не е демонстрација на машинска моќ, туку средство со кое човекот може да ја задржи или повторно да стекне самостојноста.

За стар човек што потешко се движи, роботското помагало не е футуризам. За пациент во рехабилитација, технологијата не е спектакл. Таа може да биде уште еден чекор кон повторно движење, самостојност и достоинство.

Што ќе стане со работата?

Речиси секој разговор за роботиката неизбежно стигнува до истото прашање: дали роботите ќе ни ги земат работните места?

Одговорот е посложен од едноставно „да“ или „не“.

Технологијата историски не ги менува само професиите, туку и задачите од кои тие се составени. Некои исчезнуваат, други стануваат полесни, трети добиваат поголема вредност, а паралелно се создаваат нови работни места околу самите технологии. OECD во анализите за иднината на работата укажува дека автоматизацијата особено ги изложува работните места составени од повторливи и лесно автоматизирани задачи, додека технолошките промени истовремено создаваат потреба од нови способности.

Затоа не е најважно само да се прашуваме која професија ќе исчезне. Поважно е да видиме што во една професија може да го преземе машината и што останува задача на човекот.

Работникот што некогаш рачно преместувал производи може да управува со автоматизиран систем. Техничарот може да надгледува роботи наместо лично да ја извршува секоја операција. Производството може да бара помалку повторлив физички труд, но повеќе луѓе што знаат да програмираат, одржуваат, дијагностицираат и организираат автоматизирани процеси. Тоа сепак не значи дека секој автоматски ќе добие подобро работно место. Промената создава победници и губитници ако образованието, преквалификацијата и економската политика не го следат технолошкото темпо.

Слична дилема веќе се гледа кај вештачката интелигенција. Во текстот „Вештачката интелигенција не ја укинува работата – ја укинува удобната просечност“ го разгледавме токму преминот од механичко извршување кон знаење, процена и способност човекот да работи со новите алатки.

Кога роботот почнува да „гледа“ и да одлучува

Класичниот индустриски робот бил релативно едноставен во концептот: машината прави точно определено движење во точно определени услови. Современата роботика сè повеќе го напушта тој затворен модел.

Камерите, сензорите, системите за препознавање предмети, машинското учење и вештачката интелигенција му овозможуваат на роботот да добива информации за средината и да го приспособува своето однесување. Тоа е огромен чекор. Машината веќе не извршува само движење – таа мора да процени што има пред себе. Колку повеќе роботиката се поврзува со вештачката интелигенција, толку помалку можеме да ги разгледуваме овие технологии одделно. Физичката машина станува тело, сензорите стануваат сетила, а софтверот станува систем што ја интерпретира средината и ја избира следната постапка.

Тука почнува и најтешкиот дел од приказната.

Кој одговара кога автономната машина ќе погреши?

Додека роботот е затворен во фабричка ќелија и повторува една операција, одговорноста е релативно лесно да се следи. Колку повеќе машината се движи меѓу луѓе и носи оперативни одлуки, толку повеќе се усложнува прашањето кој одговара ако нешто тргне наопаку. Производителот? Програмерот? Компанијата што го користи роботот? Сопственикот? Лицето што требало да го надгледува?

Прочитај и за ... >>  Од апел во ОН до реален упад: вештачката интелигенција ја отвора ерата на глобални правила

Не постои еден одговор што важи за сите случаи, затоа што роботиката опфаќа огромен спектар уреди и примени. Сепак, принципот станува сè поважен: зголемената автономија не смее да значи исчезнување на човечката одговорност.

Истото важи и за податоците. Робот што се движи низ дом, болница, фабрика или јавен простор може да користи камери, микрофони, мапи и други сензори. Одеднаш прашањето не е само што може машината да направи, туку што може да види, што може да запамети и кој има пристап до тие информации.

Удобноста може да стане зависност

Човекот многу лесно се навикнува на технологија што му ја отстранува непријатноста. Лифтот го заменува качувањето по скали, автомобилот пешачењето, навигацијата помнењето на улиците, автоматизацијата секојдневната рутина.

Самото олеснување не е проблем. Цивилизацијата во голем дел е историја на алатки што го намалувале непотребниот физички напор. Проблемот започнува кога алатката повеќе не го надополнува човекот, туку постепено ја намалува способноста без неа да функционира. Ако роботот чисти, носи, организира, потсетува, надгледува и извршува, лесно е удобноста да стане нешто што го подразбираме. А кога нешто го подразбираме, престануваме да го забележуваме и степенот на зависност што сме го изградиле околу него.

Затоа иднината на роботиката нема да зависи само од тоа колку добри роботи можеме да направиме. Ќе зависи и од тоа колку разумно ќе решиме каде навистина ни се потребни.

Човекот не мора да биде подобар робот

Постои една чудна опасност во начинот на кој понекогаш зборуваме за автоматизацијата. Ги споредуваме луѓето со машините токму според критериумите во кои машините природно победуваат: брзина, повторливост, пресметка, издржливост и прецизност.

Човекот нема многу смисла да се натпреварува со робот во тоа кој подобро ќе изврши илјада идентични движења. Вредноста на човекот е токму во она што не се сведува лесно на таква мерка: способноста да разбере контекст, да создава односи, да поставува цели, да се сомнева, да ја менува сопствената процена, да преземе морална одговорност и да одлучи дека нешто што е технички можно сепак не треба да се направи.

Машината може да биде извонредна во извршувањето. Човекот мора да остане одговорен за смислата на извршеното.

Иднината нема да биде човек против машина

Веројатно најпогрешната слика за иднината е онаа во која на едната страна стои човекот, а на другата роботот, како два противници што се борат кој ќе остане на работното место, во домот или во општеството. Реалноста веќе изгледа поинаку. Луѓето работат со машини. Машините преземаат дел од задачите. Човекот ги програмира, надгледува, поправа, користи и одредува зошто воопшто постојат.

Во таа смисла роботиката не нè води нужно кон свет без луѓе, туку кон свет во кој ќе треба многу попрецизно да утврдиме што сакаме да му препуштиме на автоматскиот систем и што не сме подготвени да му го предадеме.

Можеме да создадеме машина што никогаш нема да се измори од некоја задача. Тоа е успех на инженерството. Поважниот успех би бил времето што сме го ослободиле да не го исполниме само со уште задачи.

Роботиката може да ни даде повеќе сила, прецизност, удобност и време. Не може да ни каже што вреди да направиме со нив. Тоа прашање, барем засега, останува наше.

За авторот: Јован Димитровски

Веб дизајнер со изразен талент и искуство во реализација на модерни и функционални веб решенија за македонски компании. Фокусиран е на креативни, технички прецизни проекти за онлајн претставување и е-продажба, усогласени со современите трендови.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.