Народна песна што не е само песна, туку судбина
Има песни што се пеат. И има песни што се живеат.
„Распукала Шар Планина“ е од тие вторите. Таа не е само мелодија што ја слушаш на свадба или на некоја фолклорна вечер. Таа е архетип. Таа е болка во ритам. Таа е планина што се распукува – не од земјотрес, туку од судбина.
Шар Планина не е измислена сцена. Таа е реален масив, дел од Балканските планини, што се протега низ Македонија и Косово. Но во народната песна, таа не е само географија. Таа е сила. Таа е нешто што не можеш да го убедиш.
Три овчари и една вечна вистина
Текстот е едноставен, речиси детски во својата повторливост:
Распукала Шар Планина,
ми поклопи три овчара…
Три мажи. Три судбини. Три молби.
Првиот се моли затоа што има жена што го жали. Вториот затоа што има сестра. Третиот затоа што има мајка. И токму тука песната престанува да биде приказна и станува лекција.
Жената жали ден допладне. Сестрата жали дур е дома. Мајката жали дур до гроба.
Оваа завршница не е поетска случајност. Таа е културна формула. Во традиционалната македонска култура, мајката има централна емоционална улога – нешто што етнолозите често го анализираат кога зборуваат за балканскиот фолклор и семејните структури. Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ во Скопје, кој со децении ги проучува народните песни, има објавено повеќе студии за симболиката на мајката во усното творештво.
Планината како судбина, не како пејзаж
Во македонското народно творештво, планината често е симбол на сила, опасност, но и неизбежност. Како што во античката митологија постои поимот на судбина што не може да се избегне – нешто што детално е обработено во концептот на Моира – грчка митологија – така и тука, Шар Планина не попушта на молби.
Таа не преговара.
Таа не прави исклучоци.
И тоа е она што ја прави песната толку моќна. Не затоа што тројца овчари страдаат, туку затоа што човекот, колку и да моли, останува мал пред природата и пред судбината.
Фолклор што преживува генерации
Оваа песна и денес се изведува од бројни ансамбли за народни игри и песни. Македонската радио-телевизија и повеќе културни институции ја имаат во својот архив. Таа е дел од живата традиција, не од музејска прашина.
И ако денес ја слушаме како „стара песна“, таа всушност зборува за нешто многу современо – за стравот од губење, за ранливоста, за различните нивоа на љубов.
Сопружничката љубов е силна. Сестринската е топла. Но мајчината е без рок на траење.
И тука, без да мора да го објаснува тоа со теории, народната песна ни го дава најточниот психолошки увид.
Она што останува
Кога ќе ја прочиташ песната внимателно, ќе сфатиш дека таа не е за планината. Таа е за човекот.
За тоа кого сметаме дека ќе не жали.
За тоа колку трае љубовта.
И за тоа дека мајчината болка нема календар.
Таа не завршува „ден допладне“.
Не трае „дур е дома“.
Таа трае дур до гроба.
И токму затоа оваа песна опстанала. Не затоа што е трагична, туку затоа што е вистинита.
Распукала Шар Планина
Распукала, распукала Шар Планина,
Ајде распукала, распукала Шар Планина,
Ми поклопи, ми поклопи три овчара,
Ајде ми поклопи, ми поклопи три овчара.
Први овчар, први овчар и се моли,
Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино,
Имам жена, имам жена што ме жали,
Ајде имам жена, имам жена што ме жали.
Втори овчар, втори овчар и се моли,
Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино,
Имам сестра, имам сестра што ме жали,
Ајде имам сестра, имам сестра што ме жали.
Трети овчар, трети овчар и се моли,
Ајде пушти мене, пушти мене Шар Планино,
Имам мајка, имам мајка што ме жали,
Ајде имам мајка, имам мајка што ме жали.
Жена жали, жена жали ден допладне,
Ајде сестра жали, сестра жали дур је дома,
Мајка жали, мајка жали дур до гроба,
Ајде мајка жали, мајка жали дур до гроба.
