А токму способноста за сигурно движење е еден од најважните предуслови за активен живот во повозрасните години.
Кога една обична незгода станува сериозен здравствен проблем
Падовите претставуваат значаен јавно-здравствен проблем во целиот свет. Според податоците на Светската здравствена организација, на глобално ниво годишно се проценуваат приближно 684.000 смртни случаи како последица од падови, а околу 37,3 милиони падови се доволно сериозни за да бараат медицинска помош.
Овие бројки се однесуваат на сите возрасни групи. Меѓутоа, најголемиот број смртни случаи предизвикани од падови се регистрираат кај возрасните над шеесет години.
Причината не се сведува единствено на тоа што повозрасните луѓе можат почесто да ја изгубат рамнотежата. Последиците од падот кај нив можат да бидат многу посериозни поради намалената мускулна сила, кршливоста на коските, хроничните заболувања и подолгиот период потребен за закрепнување.
Особено тешки можат да бидат скршениците на колкот. Тие неретко бараат хируршко лекување, болничка нега и продолжена рехабилитација. Кај дел од пациентите закрепнувањето е придружено со трајно намалување на подвижноста, поради што повеќе не можат да живеат со истото ниво на самостојност.
Тука се појавува и еден помалку видлив проблем. Дури и кога падот не предизвикува сериозна физичка повреда, може да остави страв што постепено го менува однесувањето на човекот.
Стравот од повторен пад понекогаш е почеток на нов проблем
Замислете повозрасна жена што секое утро излегува на пазар. Еден ден се сопнува на тротоарот и паѓа. За среќа, нема скршеница, но добива силен удар и поминува неколку дена во болка.
Кога повторно ќе може да излезе, започнува да се двоуми. Прво ги избегнува подолгите прошетки. Потоа одлучува дека пазарувањето може да го преземе некој друг. Постепено престанува да излегува сама и сè поголем дел од денот го поминува дома.
На прв поглед, ваквата претпазливост изгледа разумна. Но продолженото избегнување на движењето може да доведе до намалување на мускулната сила и физичката кондиција, со што дополнително се зголемува ризикот од нов пад.
Така се создава маѓепсан круг. Човекот се плаши да се движи бидејќи може да падне, а со намалувањето на активноста постепено ги губи физичките способности што му помагаат да остане стабилен.
Затоа закрепнувањето по падот не треба да заврши со зараснувањето на повредата. Важно е да се проценат причините за незгодата, да се врати физичката сигурност и, кога е потребно, да се обезбеди стручна рехабилитација.
Семејството има посебна улога во овој процес. Добрата намера да го заштитиме повозрасниот човек не треба автоматски да значи дека ќе ги преземеме сите негови активности. Многу поважно е да му помогнеме да продолжи да ги извршува работите што може да ги прави безбедно.
Мускулите и рамнотежата ја чуваат нашата независност
Една од најважните промени што можеме да ги направиме во повозрасните години е да продолжиме да се движиме. Човечкото тело постепено губи дел од мускулната маса и сила со стареењето, но брзината на овие промени значително зависи од физичката активност, исхраната и здравствената состојба.
Мускулната сила ни е потребна и за активности на кои во младоста речиси не им обрнуваме внимание. Станувањето од ниска фотелја, качувањето по скали, влегувањето во када или задржувањето на рамнотежата при ненадејно сопнување подразбираат сложена соработка меѓу мускулите, зглобовите, сетилата и нервниот систем.
Кога таа соработка ќе ослаби, дури и обичните движења можат да станат несигурни.
Научните истражувања покажуваат дека овој процес не треба едноставно да го прифатиме како неизбежна последица од возраста.
Во големиот систематски преглед на Cochrane биле анализирани 108 рандомизирани клинички испитувања со повеќе од 23.000 учесници. Истражувачите откриле дека програмите за физичко вежбање ја намалуваат зачестеноста на падовите за приближно 23 проценти кај повозрасните луѓе што живеат во заедницата.
Ова не значи дека секој човек што вежба има точно 23 проценти помала индивидуална веројатност да падне. Станува збор за просечно намалување на вкупната зачестеност на падовите во анализираните истражувања.
Особено корисни се покажале програмите што ги комбинираат рамнотежата, функционалното движење и мускулната сила.
Практично, тоа се способности што ни овозможуваат да ја задржиме стабилноста кога стоиме, да ја пренесуваме тежината од една на друга нога, полесно да стануваме од стол и подобро да реагираме при неочекувана промена на положбата.
Вежбањето затоа има многу поширока вредност од одржувањето на физичкиот изглед. Тоа е начин подолго да ја зачуваме контролата врз сопствениот живот.
Дали обичното пешачење е доволно?
Пешачењето е една од најдостапните физички активности. Придонесува за кардиоваскуларното здравје, ја одржува општата кондиција и овозможува редовно движење без потреба од посебна опрема.
Но кога станува збор за спречување падови, истражувањата покажуваат дека обичното пешачење не треба да биде единствената активност на која се потпираме.
На организмот му е потребен и тренинг што ја предизвикува и постепено ја подобрува способноста за одржување рамнотежа. Дополнително, мускулите на нозете и трупот треба да бидат доволно силни за да ја контролираат положбата на телото при секојдневните активности.
Според препораките на Светската здравствена организација, повозрасните луѓе треба да вклучуваат разновидна физичка активност насочена кон функционалната рамнотежа и мускулната сила најмалку три дена неделно, во согласност со своите можности.
Тука своето место можат да го најдат индивидуално приспособените вежби со отпор, организираните програми за рамнотежа и одредени форми на таи чи.
Дури и движења што изгледаат сосема едноставно можат да имаат значење кога се правилно избрани и редовно се повторуваат. Станувањето од стабилен стол, контролираното пренесување на телесната тежина и вежбите за зајакнување на нозете се примери за активности што често се користат во програмите за подобрување на функционалната способност.
Меѓутоа, човек што веќе има изразена нестабилност, чести падови или сериозно ограничување на движењето не треба самостојно да започнува со вежби што можат дополнително да го изложат на опасност. За него најбезбедниот почеток може да биде индивидуална проценка и програма под надзор на физиотерапевт.
Превенција од падови кај постари лица започнува и со преглед на лековите
Една од најмалку забележливите причини за нестабилност кај повозрасните луѓе понекогаш се наоѓа во домашната аптека.
Со возраста се зголемува веројатноста човекот истовремено да користи повеќе лекови. Дел од нив се неопходни за контрола на хроничните заболувања, но некои можат да предизвикаат поспаност, вртоглавица, забавени реакции или промени во крвниот притисок.
Особено внимание заслужуваат одредени лекови за спиење, анксиозност, хронична болка и крвен притисок. Нивното влијание зависи од конкретниот препарат, дозата, здравствената состојба и комбинацијата со останатите лекови.
Затоа американскиот Центар за контрола и превенција на болести ја нагласува важноста на редовната проценка на терапијата како дел од спречувањето падови кај повозрасните лица.
Ако човек чувствува вртоглавица при станување, има периоди на необична поспаност или забележува дека рамнотежата му се влошила по воведувањето нов лек, потребно е да разговара со лекарот.
Но ниту еден лек не треба самостојно да се прекинува или да му се менува дозата. Целта е терапијата да се приспособи на здравствените потреби, а не лекувањето да се жртвува поради стравот од пад.
Посебно внимание заслужува и наглото намалување на крвниот притисок при преминување од лежечка или седечка во исправена положба. Кај некои луѓе тоа предизвикува краткотрајна вртоглавица, заматување на видот или чувство дека ќе паднат.
Ако ваквите симптоми се повторуваат, важно е да се утврди нивната причина. Понекогаш токму медицинската проценка може да спречи повреда што сè уште не се случила.
Кога видот слабее, познатиот дом изгледа поинаку
Со стареењето можат да се појават и промени во видот што директно влијаат врз сигурноста на движењето. Намалената способност за проценување на растојанието, послабата видливост при слабо осветлување и одредени очни заболувања можат да го зголемат ризикот од сопнување.
Затоа редовните офталмолошки прегледи имаат пошироко здравствено значење отколку што понекогаш претпоставуваме.
Човек што не го забележува добро работ на скалилото или тешко ги разликува предметите во полутемна просторија мора постојано да се потпира на други сетилни информации. Ако истовремено има и намалена рамнотежа, ризикот дополнително се зголемува.
Посебна претпазливост може да биде потребна и при користењето мултифокални очила. Кај одредени луѓе тие можат да ја отежнат процената на растојанијата при одење по скали или нерамни површини.
Решението не е самостојно откажување од очилата, туку консултација со офталмолог за соодветна корекција и безбедност при движењето.
Така превенцијата станува повеќе од физичко вежбање. Таа подразбира препознавање на сите фактори што можат да влијаат врз стабилноста.
Домот што го познаваме најдобро понекогаш крие најмногу опасности
Домот е местото каде што најлесно се опуштаме. Низ него се движиме речиси автоматски, понекогаш и во темница, убедени дека добро го познаваме секој негов агол.
Но токму таа сигурност може да нè направи помалку внимателни.
Тепих што постојано се поместува, продолжен кабел на подот, недоволно осветлен ходник или влажна бања можат да претставуваат сериозен ризик за човек со намалена стабилност.
Не е потребно домот целосно да се преуреди. Понекогаш доволно е внимателно да се погледне патеката по која човекот секојдневно се движи.
Особено важно е ноќното движење. Повозрасните луѓе неретко стануваат за да одат во тоалет, а преминот од темна спална соба кон ходникот или бањата може да биде опасен ако осветлувањето е недоволно.
Соодветно поставеното ноќно светло, стабилните површини и слободните премини можат да придонесат за поголема безбедност.
Бањата заслужува дополнително внимание поради влажните и лизгави површини. Рачките за придржување, соодветната противлизгачка подлога и стабилниот пристап до кадата или тушот можат значително да ја подобрат сигурноста.
Американскиот CDC препорачува отстранување на предметите од кои може да се сопнеме, поставување рачки во бањата, огради покрај скалите и подобрување на осветлувањето.
Сепак, безбедниот дом не треба да се претвори во простор што го ограничува човекот. Неговата вистинска задача е да овозможи што поголема самостојност со што помал ризик.
Коските се важен дел од приказната
Падот не секогаш предизвикува скршеница. Но кога коските се ослабени, последиците можат да бидат значително посериозни.
Остеопорозата е заболување при кое коските постепено ја губат својата цврстина, што го зголемува ризикот од скршеници. Особено често се јавува кај жените по менопаузата, иако може да ги погоди и мажите.
Проблемот е што остеопорозата може да напредува без јасни симптоми, сè до моментот кога ќе се случи скршеница.
Затоа проценката на коскеното здравје е важен дел од превенцијата кај луѓето што имаат зголемен ризик.
Редовната физичка активност, соодветниот внес на калциум, доволното количество витамин Д и навременото препознавање на остеопорозата имаат значење за здравјето на коските. Но изборот на суплементи и евентуалната терапија треба да се темелат врз индивидуалната медицинска проценка.
Земањето високи дози витамин Д на сопствена иницијатива не е универзален метод за спречување падови.
Особено е важно луѓето со дијагностицирана остеопороза да добијат соодветни препораки за вежбање. Не секоја физичка активност е подеднакво безбедна кај човек со кршливи коски или претходни скршеници на пршлените.
Еден пад е доволна причина да се побара проценка
Многу повозрасни луѓе не му кажуваат на лекарот дека паднале, особено ако незгодата не предизвикала сериозна повреда. Понекогаш се срамат, а понекогаш стравуваат дека семејството ќе започне да им ја ограничува самостојноста.
Но падот не мора да биде доказ дека човекот повеќе не е способен самостојно да живее.
Тој може да биде сигнал дека нешто се променило и дека постои можност навреме да се реагира.
Причината можеби е несоодветна терапија, влошен вид, мускулна слабост или опасност во домашната средина. Понекогаш станува збор за повеќе фактори што истовремено влијаат врз стабилноста.
Затоа е важно лекарот да биде информиран за падовите, дури и кога не завршиле со сериозна повреда. Особено значење имаат повторените падови, нестабилноста при одење и чувството дека човекот постојано е на работ да ја изгуби рамнотежата.
Современите клинички препораки предвидуваат проценка на индивидуалниот ризик и избор на соодветни мерки, наместо ист совет за сите повозрасни луѓе.
Ако по пад се појават силна болка, неможност за станување или потпирање на ногата, повреда на главата, губење свест или нови невролошки симптоми, потребна е итна медицинска проценка. Особена претпазливост е неопходна кај луѓето што користат лекови за намалување на згрутчувањето на крвта.
Долгиот живот има вистинска вредност кога можеме активно да го живееме
Меѓународниот ден на постарите лица нè потсетува дека стареењето не треба да се разгледува исклучиво низ бројот на проживеани години. Подеднакво е важно што можеме да правиме со времето што го имаме пред себе.
Самостојната прошетка, одењето на пазар, средбата со пријателите и можноста сами да ги извршуваме секојдневните обврски се активности што лесно ги земаме здраво за готово.
Но токму тие ја создаваат нашата секојдневна слобода.
Превенцијата од падови кај постари лица затоа не треба да започнува дури кога ќе се случи првата сериозна повреда. Таа може да биде дел од редовната грижа за здравјето, преку одржување на мускулната сила, развивање на рамнотежата, соодветна медицинска контрола и создавање побезбедна животна средина.
Ниту една мерка не може целосно да ја отстрани опасноста од паѓање. Но современите истражувања покажуваат дека ризикот може да се намали и дека дел од најважните заштитни способности можеме да ги развиваме и во подоцнежните години.
Тоа е и суштината на активното стареење. Да не се помириме со идејата дека секоја нова година мора да ни одземе дел од движењето, сигурноста и независноста.
Понекогаш грижата за иднината започнува со нешто сосема обично: способноста и утре сигурно да застанеме на сопствените нозе.
