Постои миг во животот на секој вистински творец кога иднината престанува да изгледа како бескрајно пространство. Хоризонтот се приближува, времето станува видливо, а секое ненапишано дело добива тежина поголема од онаа што ја имало во младоста. Не затоа што инспирацијата исчезнала, туку затоа што човекот веќе знае дека нема да може да им даде облик на сите светови што ги носи во себе.
Пред крајот на творечкиот живот не стои само староста. Таму стои свеста за конечноста.
Творецот тогаш не се прашува единствено што уште може да создаде, туку и што од создаденото навистина било неопходно. Ги прелистува сопствените книги, ги гледа сликите, партитурите, улогите, градбите или недовршените ракописи и во нив препознава различни верзии на себеси. Некои му се блиски, некои му изгледаат туѓи, а некои го засрамуваат со својата наивност. Но сите заедно го сочинуваат неговото траење — не како права линија, туку како низа од заблуди, откритија, падови и повторни почетоци.
Од освојување кон ослободување
Во младоста творењето често е освојување. Творецот сака да биде забележан, да се оддели од другите, да го наметне својот глас. Му се спротивставува на светот, на традицијата, на претходниците, понекогаш и на самиот јазик. Верува дека времето му припаѓа и дека секое дело е само една станица на патот кон поголемото дело што допрва ќе дојде.
Но пред крајот на творечкиот живот сè се менува. Творењето веќе не е освојување, туку ослободување. Не е обид да се придобие светот, туку да се остави од себе она што не смее да исчезне.
Психологијата на доцниот творец
Токму тука започнува најдлабоката психолошка драма на доцниот творец. Тој чувствува дека во него сè уште постојат замисли, ликови, реченици, мелодии и облици, но времето потребно за нивното остварување станува сè покусо. Телото забавува, вниманието се троши, меморијата понекогаш отвора празнини таму каде што некогаш имало сигурни премини. Она што порано било природен творечки напор сега бара поголема волја.
А сепак, токму во тој судир меѓу ослабената физичка сила и заострената внатрешна свест може да се појави необична чистота. Творецот веќе нема време за допадливост, за суета и за докажување. Се намалува потребата да биде модерен, прифатен или правилно разбран. Она што останува е речиси суровата потреба да биде вистинит.
Доцното творештво затоа често станува поедноставно по форма, но подлабоко по значење. Од него отпаѓа украсот што некогаш ја прикривал несигурноста. Исчезнува преголемата желба за совршенство, бидејќи творецот конечно разбира дека совршеното дело е една од најзаводливите човечки заблуди. Делото не мора да биде совршено за да биде суштинско. Треба да биде живо, точно во својата внатрешна мера и верно на сознанието од кое настанало.
Естетика на соголувањето
Естетиката на доцниот период е неретко естетика на соголувањето. Помалку зборови, а повеќе тишина меѓу нив. Помалку бои, но поголема длабочина на светлината. Помалку движење, а посилно чувство за присуство. Сè што е непотребно почнува да пречи. Творецот како да сака делото да го ослободи од материјата и да го доведе до неговиот последен, најчист знак.
Но таа едноставност не е сиромаштија. Таа е тешко освоено богатство.
Младиот творец додава затоа што се плаши дека нема да биде доволно јасен. Стариот одзема затоа што знае дека вистинската смисла не се објаснува докрај. Таа се насетува. Тој повеќе не ја исполнува секоја празнина, туку ѝ дозволува на празнината да зборува. Не го затвора делото со конечен одговор, зашто сфатил дека најважните човечки прашања остануваат отворени и по смртта на оној што ги поставил.
Меѓу славата и творечката совест
Пред крајот на творечкиот живот се менува и односот кон славата. Таа, доколку постои станува чудно далечна. Пофалбите не можат да го продолжат времето, а признанијата не можат да го довршат недовршеното. Творецот открива дека јавниот успех и внатрешната исполнетост никогаш не биле исто. Можно е едно дело да биде прославено, а нему да му изгледа празно; друго да остане речиси незабележано, а тој да знае дека токму во него го кажал најважното.
Со текот на годините публиката се претвора во апстракција, а совеста во единствен вистински читател.
Но постои и страв. Не само стравот од смртта, туку стравот дека делото нема да го надживее својот автор. Дека јазикот ќе се промени, вкусот ќе се сврти кон други облици, дека книгите ќе останат затворени, сликите во депоа, музиката во тивки архиви. Секој творец, колку и да се брани од тоа, во себе ја носи надежта дека оставил барем еден знак што времето нема лесно да го избрише.
Делото и неизвесноста на траењето
Сепак, трајноста не може да се испланира. Историјата на уметноста е полна со заборавени славни имиња и со некогаш непознати творци што подоцна станале неопходни. Авторот нема власт врз судбината на своето дело. Во мигот кога делото ќе го напушти, тоа започнува живот што повеќе не му припаѓа. Ќе биде читано спротивно од неговите намери, ќе биде толкувано од луѓе што не го познавале, ќе биде сакано поради нешто што самиот не го сметал за суштинско.
Можеби токму прифаќањето на таа немоќ е последниот степен на творечката зрелост.
На крајот, творецот не му го остава на светот она што сакал да го остави, туку она што успеал да го оттргне од молкот. Сè друго останува во него: ненапишаните книги, незапочнатите платна, непронајдените зборови, делата што ги гледал во мислата, но никогаш не успеал да ги пренесе во стварноста. Тој умира и со своите остварувања и со своите невозможности.
Конечноста како услов на творењето
Во тоа има нешто трагично, но и длабоко човечко. Ниту еден живот не е доволно долг за сето она што човек може да го замисли. Конечноста не е несреќа што му се случува на творештвото; таа е неговиот услов. Кога времето би било бескрајно, можеби ниту едно дело не би морало да биде довршено. Токму смртноста го принудува творецот да избере, да пресече, да стави последна точка иако знае дека секогаш можел да напише уште една реченица.
Затоа последното дело не мора да биде најголемото. Понекогаш тоа е само најтивкото. Во него творецот повеќе не се бори против своите претходници, против современиците или против заборавот. Тој разговара со времето што му останало. Секој потег, секој тон и секој збор стануваат чин на присуство: сè уште сум тука, сè уште гледам, сè уште можам да му дадам облик на она што исчезнува.
Уметноста пред тишината
Пред крајот на творечкиот живот човекот можеби конечно разбира дека не создавал за да ја победи смртта. Уметноста никогаш не ја победила смртта. Таа само ѝ се спротивставува на немоста што смртта ја остава зад себе.
Делото не го зачувува целиот човек. Не ги памети неговиот глас, движењата, секојдневните навики, разочарувањата и малите радости. Но може да ја зачува особеноста на еден поглед — начинот на кој само тој човек го видел светот. А понекогаш токму тоа е најмногу што може да се спаси од едно постоење.
Кон крајот творецот останува сам пред делото. Надворешниот свет се оддалечува, а тишината се зголемува. Пред него е празната страница, платното, инструментот или сцената. Знае дека времето е покусо од замислата. Знае дека крајот може да дојде пред последниот збор.
И сепак започнува.
Во тој почеток, можеби последен, се наоѓа целото достоинство на творечкиот живот.
