Слободата на говорот најлесно се брани кога се согласуваме со кажаното. Вистинскиот тест почнува во моментот кога зборовите нè вознемируваат, нè навредуваат, го доведуваат во прашање она во што веруваме или ја нарушуваат удобноста на некоја моќ. Тогаш станува јасно дали слободата на говорот ја разбираме како принцип или само како право резервирано за „нашите“.
Замолкнувањето ретко започнува со забрана. Почесто започнува со сигнал.
Некој престанува да биде покануван. Друг сфаќа дека одредена тема носи проблеми. Трет забележува дека колегите замолчуваат кога ќе влезе во просторијата. Некој текст не се објавува не затоа што е неточен, туку затоа што е „незгоден“. Некој човек не добива директна закана, туку доволно јасно предупредување дека зборувањето има цена.
Токму таму се раѓа најуспешната цензура – онаа што веќе не мора да се спроведува однадвор, затоа што човекот почнува да ја спроведува врз самиот себе.
Правото да зборуваш и стравот да бидеш слушнат
Во теорија слободата на говорот изгледа едноставно: човекот има право да изрази мислење без страв од прогон. Во стварноста, работите се многу посложени. Можеш формално да имаш право да зборуваш, а сепак практично да живееш во средина во која молчењето е побезбедно.
Законот може да не те забранува, но работното место може да те казни. Институцијата може да не ти испрати решение за цензура, но може да ти ја затвори вратата. Политичката структура може да не те повика на распит, но може да те претвори во непожелен човек. Публиката може да не бара твое апсење, но може да бара твое исчезнување од јавниот простор.
Така слободата на говорот престанува да биде само правно прашање. Таа станува прашање на култура, моќ, економска зависност, професионална сигурност и лична храброст.
Човекот што знае дека може да остане без работа поради една реченица не зборува во исти услови како оној што нема што да загуби. Новинарот што зависи од сопственици, огласувачи, партии или центри на влијание нема иста слобода како што сугерира неговата професионална титула. Професорот што мора внимателно да проценува која мисла е дозволена, а која може да му ја загрози кариерата, можеби формално е слободен. Но формалната слобода не е исто што и слободен простор за мисла.
Најефикасното замолкнување не остава траги
Историјата ги памети грубите облици на цензура: забранети книги, затворени весници, прогонувани писатели, новинари во затвор, уништени печатници. Тие се видливи. И токму затоа се полесно препознатливи.
Современото замолкнување често е попрефинето. Никој не мора да ти каже: „Не зборувај“. Доволно е да видиш што му се случило на оној што зборувал пред тебе. Тоа е дисциплината на примерот.
Еден човек е јавно исмеан. Друг е професионално маргинализиран. Трет е прогласен за предавник, фанатик, опасност, непријател, екстремист или незнајко пред воопшто да биде разгледано она што го кажал. Не се оспорува аргументот – се компромитира говорникот. И пораката стигнува до сите останати.
Не мора секој да биде казнет. Доволно е неколкумина да бидат казнети доволно видливо. Оттаму натаму работи автоцензурата.
Кога навредата станува аргумент за тишина
Еден од најтешките проблеми во разговорот за слободата на говорот е фактот дека зборовите навистина можат да повредат. Можат да понижат, клеветат, манипулираат, поттикнуваат омраза или намерно да уништат нечие достоинство. Затоа слободата на говорот никогаш не значела дека секоја реченица е мудра, морална или ослободена од последици. Но токму тука почнува опасната замена на поимите.
Од фактот дека некој говор може да биде штетен не следува дека секое вознемирување треба да биде замолчено. Од фактот дека постојат лаги не следува дека треба да постои некој што ќе има монопол врз вистината. Од фактот дека зборовите можат да бидат навредливи не следува дека правото да не бидеме навредени треба да биде поставено над правото да се преиспитуваат идеи, институции и авторитети.
Општество во кое секој непријатен став се толкува како напад, многу брзо останува без простор за вистинска расправа. А без расправа, грешките не исчезнуваат. Само престануваат да бидат именувани.
Моќта најмногу сака тивки луѓе
Секоја власт, институција, идеологија или група што акумулира моќ има природна склоност да ја претпочита послушноста пред критиката. Не секогаш од зла намера. Понекогаш едноставно затоа што критиката е непријатна, го успорува процесот, отвора прашања и бара одговорност. Молкот, напротив, е практичен.
Тивкиот вработен не поставува незгодни прашања. Тивкиот новинар не истражува предлабоко. Тивкиот граѓанин не бара отчет. Тивкиот интелектуалец не ја нарушува официјалната слика. Тивкиот уметник не ја поткопува удобната претстава за стварноста. Затоа слободниот говор никогаш не бил важен само заради говорот. Тој е важен затоа што е еден од механизмите преку кои моќта се присилува да се објаснува.
Кога тој механизам исчезнува, грешката може да стане политика, лагата може да стане институционална вистина, а неправдата – административна рутина.
И толпата знае да цензурира
Постои романтична претстава дека заканата за слободата секогаш доаѓа од државата. Денес тоа не е доволно. Замолкнувањето може да дојде и од толпата.
Дигиталниот простор создаде нешто парадоксално: никогаш повеќе луѓе немале можност јавно да зборуваат, а никогаш толку многу луѓе не биле изложени на моментална јавна пресуда.
Една реченица може да биде извадена од контекст, умножена илјадници пати и претворена во доказ за нечиј карактер. Човекот повеќе не одговара за конкретна мисла, туку за верзијата на себе што толпата ја создава во неколку часа. Во таква атмосфера дебатата лесно се претвора во јавен ритуал на казнување.
Не прашуваме: „Дали ова е точно?“ Прашуваме: „На чија страна е овој човек?“
А кога идентитетот на говорникот станува поважен од вистинитоста на неговото тврдење, разговорот престанува да биде разговор. Станува распределба на дозволи – кој смее да зборува и кој треба да молчи.
Слободата не значи ослободување од критика
Од друга страна, слободата на говорот не е привилегија да се зборува без некој да возврати. Правото да кажеш нешто подразбира и право другите да ти кажат дека грешиш.
Критиката не е цензура. Несогласувањето не е прогон. Аргументираниот јавен отпор кон нечија идеја е составен дел од истата слобода што му овозможила на првиот човек да ја изнесе.
Проблемот почнува кога целта веќе не е да се оспори мислата, туку да се отстрани човекот што ја изговорил. Тука е границата што современите општества сè потешко ја чуваат.
Можеме да бидеме остри кон идеи без да бараме исчезнување на нивните автори. Можеме да сметаме некој став за глупав, опасен или навредлив, а сепак да сметаме дека е подобро да биде изнесен и оспорен јавно отколку потиснат во простори во кои никој повеќе не може да му противречи.
Најголемата опасност е општество што заборава да зборува
Замолкнувањето има една последица што ретко се гледа веднаш. Тоа не ги менува само оние што молчат. Го менува и јазикот на целото општество.
Луѓето почнуваат да зборуваат со шифри. Да ги избегнуваат зборовите што можат да донесат проблем. Да ги формулираат мислите така што никој важен да не се препознае. Да создаваат реченици доволно нејасни за да не можат да бидат обвинети за ништо. Од таков јазик тешко се раѓа слободна мисла.
Најпосле, општеството може да дојде до точка во која никој официјално не забранува ништо, а сепак сите знаат што не треба да се каже. Тоа е можеби и најсовршениот облик на цензура. Не мора да има цензор ако секој човек носи по еден во себе.
Затоа слободата на говорот не се брани само кога некој познат ќе биде забранет, ниту само кога некоја институција ќе направи очигледен обид за цензура. Таа се брани многу порано – во секојдневната подготвеност да слушнеме реченица што не ни се допаѓа, да возвратиме со аргумент наместо со забрана и да не го мешаме несогласувањето со непријателство.
Слободното општество не е она во кое сите зборуваат исто. Тоа е она во кое човекот може да ја изговори реченицата што мнозинството не сака да ја чуе – и сепак да остане дел од разговорот.
