Политичкиот волунтаризам е една од најопасните навики на власта, но и една од најзаводливите. Тој не почнува секогаш со диктаторски гест, ниту со груба наредба. Понекогаш почнува со убаво кажана реченица: „ќе направиме“, „ќе решиме“, „ќе го смениме системот“, „ќе ја свртиме историјата“. Во таа реченица има енергија, надеж, мобилизација. Но има и замка: верувањето дека доволно силната политичка волја може да ги поништи фактите, институциите, времето, законите, економијата, културата, па дури и човековата природа.

Во своето најшироко филозофско значење, волунтаризмот ја нагласува првенственоста на волјата во однос на разумот, знаењето или нужноста. Во политиката, пак, тој станува уверување дека политичката одлука е посилна од општествената реалност. Таму каде што нормалната политика прашува: што е можно, со кои средства, во кој рок, со какви последици и со каква јавна согласност – волунтаристичката политика вели: мора, веднаш, затоа што така сме решиле.

Волјата како двигател и како заблуда

Не треба да се отфрли волјата како политичка сила. Без волја нема државотворност, нема реформи, нема отпор кон неправда, нема историско поместување. Секој сериозен политички проект почнува со некакво „не“ кон постојната состојба и со некакво „да“ кон можната иднина. Проблемот не е во волјата сама по себе, туку во мигот кога таа се одвојува од разумот, фактите и институционалната одговорност.

Затоа политичкиот волунтаризам не е само силна желба. Тој е политичка психологија на самоувереност без проверка. Тој ја претвора намерата во доказ, паролата во програма, лидерската интуиција во стратегија, а моменталното мнозинство во историско право. Во таква атмосфера, секое предупредување изгледа како саботажа, секоја експертска резерва како кукавичлук, секоја институционална процедура како пречка поставена од „старите сили“.

Токму затоа политичкиот волунтаризам често се претставува како храброст, а всушност е бегство од сложеноста. Тој сака да ја скрати патеката меѓу желбата и резултатот. Не трпи посредници: право, наука, јавна дебата, професионална администрација, независни институции, историско паметење. Сè што бара време му изгледа како отпор. Сè што бара аргумент му изгледа како слабост.

Кога политиката станува наредба кон стварноста

Во здрав политички поредок, власта не е само можност да се донесуваат одлуки. Таа е должност одлуките да бидат оправдани, ограничени и проверливи. Затоа владеењето на правото не е декоративен збор од уставни говори, туку брана пред самоволието. Законот ја потсетува власта дека нејзината волја не е последна вистина; институциите ја потсетуваат дека политичкиот мандат не е сопственост; јавноста ја потсетува дека општеството не е суровина за експеримент.

Волунтаристичката политика, напротив, ја доживува стварноста како непослушен материјал. Ако економијата не одговара на ветувањата, се обвинуваат „песимистите“. Ако администрацијата не може да испорача невозможни рокови, се обвинува „бирократијата“. Ако граѓаните се сомневаат, се обвинува нивната недоволна свест. Ако законите пречат, се менуваат. Ако институциите предупредуваат, се заобиколуваат. Ако фактите се непријатни, се произведуваат нови.

Така политиката престанува да биде уметност на можното и станува наредба кон стварноста. А стварноста, за разлика од поданиците, не се плаши од власт. Таа не гласа, не аплаудира и не заборава. Економските закони, демографските процеси, институционалната слабост, образовниот пад, корупцијата, недовербата и културните навики не исчезнуваат затоа што некој ги прогласил за надминати.

Лидерот како олицетворена волја

Политичкиот волунтаризам најлесно се врзува за фигурата на лидерот. Не мора секогаш да биде формален автократ; понекогаш е демократски избран политичар со силна потреба да ја претвори политиката во лична мисија. Во таков модел, лидерот не е прв меѓу одговорните, туку глас на „историјата“, „народот“, „реформата“ или „спасот“. Неговата волја се претставува како колективна судбина.

Тука се раѓа опасната замена: народот не зборува преку институции, дебата и изборна одговорност, туку преку еден центар на одлука. Демократијата се сведува на акламација, а не на контрола. Демократското самоуправување претпоставува согласност, спор, легитимитет и правила; волунтаристичката власт бара емоционална лојалност и трпение за „големата цел“.

Во таков политички амбиент, критичарот не е сограѓанин со поинаков аргумент, туку расипувач на историскиот момент. Новинарот станува непријател на проектот, судијата кочничар, професорот елитист, невладината организација платеник, опозицијата предавство во институционална форма. Волунтаризмот не сака општество; сака хор.

Опасната етика на „целта ги оправдува средствата“

Еден од најтемните облици на политичкиот волунтаризам е неговата морална самодозвола. Кога власта ќе се убеди дека ја носи вистинската историска цел, тогаш средствата почнуваат да изгледаат помалку важни. Притисокот врз институции се нарекува забрзување. Пропагандата се нарекува мобилизација. Клиентелизмот се нарекува стабилност. Непотизмот се нарекува доверба. Исклучувањето на неистомислениците се нарекува расчистување.

Токму затоа политичкиот волунтаризам има природна близина со авторитарниот темперамент, иако не секогаш завршува во отворена диктатура. Тој може да живее и во демократски амбиент, во партии, движења, влади, локални самоуправи, па дури и во интелектуални кругови. Неговата суштина не е само во концентрацијата на моќ, туку во презирот кон ограничувањето.

Хана Арент, пишувајќи за тоталитарните искуства на XX век, предупредуваше на политичките механизми во кои идеологијата и движењето ја голтаат стварноста. Не секој волунтаризам е тоталитаризам, но секој тоталитарен поредок носи силна волунтаристичка фантазија: дека човекот, општеството и историјата можат насилно да се преобликуваат според однапред зададена политичка шема. За поширок контекст на таа тема корисно е да се погледне класичната студија „The Origins of Totalitarianism“.

Зошто малите општества лесно паѓаат во волунтаристичка политика

Малите и ранливи општества, како македонското, особено лесно се заведуваат од политички волунтаризам. Причината е разбирлива: кога системот долго не функционира, граѓаните почнуваат да посакуваат кратенка. Кога институциите се бавни, лидерската решителност изгледа привлечна. Кога правдата доцни, силната рака изгледа како морална компензација. Кога економијата е несигурна, големото ветување изгледа како психолошко засолниште.

Но токму таму е стапицата. Општество што нема доверба во институции не се спасува со уште поголема зависност од личности. Држава што има слабо право не се лекува со политичка самоволја. Јавност што е уморна од хаос не добива ред ако редот се произведува со страв, притисок или партиска дисциплина. Волунтаризмот нуди брза утеха, но ретко создава трајна способност.

Во Македонија, како и во многу постсоцијалистички и транзициски општества, политичката волја често се продава како замена за институционална зрелост. „Ќе има реформа“ значи дека некој ветил реформа, не дека е изградена структура што може да ја спроведе. „Ќе има правда“ значи дека е испратена порака, не дека е создаден независен систем. „Ќе има развој“ значи дека е најавен проект, не дека се решени образованието, продуктивноста, пазарот, администрацијата и корупцијата.

Разликата меѓу политичка волја и политички волунтаризам

Политичката волја е неопходна. Волунтаризмот е нејзиното расипување. Политичката волја знае дека мора да работи со факти; волунтаризмот мисли дека фактите треба да се поклонат. Политичката волја создава институции; волунтаризмот бара послушност. Политичката волја прифаќа проверка; волунтаризмот ја доживува проверката како навреда. Политичката волја гради доверба; волунтаризмот произведува мобилизација, страв или замор.

Затоа зрелата политика не е политика без волја, туку политика во која волјата е воспитана од разумот. Таа знае дека општеството не е табла за партиски креда-цртежи. Знае дека реформата не е збор, туку капацитет. Знае дека државата не е сцена за лидерски темперамент, туку мрежа од правила, служби, знаење, јавна контрола и долгорочна одговорност. Во таа смисла, политичката филозофија не е далечна академска област, туку начин да се постави основното прашање: што ја прави власта легитимна, а што ја претвора во самоволја?

Најтешката лекција: стварноста не се победува со наредба

Политичкиот волунтаризам најчесто завршува во три можни исходи. Првиот е разочарување: големите ветувања се распаѓаат пред тврдите услови на реалноста. Вториот е принуда: бидејќи стварноста не се покорува, власта почнува да ги притиска луѓето за да изгледа дека проектот успева. Третиот е цинизам: откако волјата ќе се покаже како недоволна, јавноста престанува да верува во каква било политика.

Најголемата штета не е само во погрешните одлуки. Таа е во моралното трошење на надежта. Кога една власт, партија или движење постојано ветува дека со чиста волја ќе ги реши проблемите што бараат знаење, време, институции и јавна дисциплина, тогаш граѓаните не губат доверба само во таа власт. Тие губат доверба во самата можност за промена.

Затоа отпорот кон политичкиот волунтаризам не е отпор кон храброста, ниту кон реформите, ниту кон големите идеи. Напротив: тоа е одбрана на сериозната политика од нејзините театрални имитации. На општествата им треба волја, но волја што слуша. Им треба решителност, но решителност што знае граници. Им треба лидерство, но лидерство што не ја презира институцијата. Им треба надеж, но надеж што не бега од стварноста.

Политиката станува опасна кога ќе поверува дека светот е должен да се прилагоди на нејзината желба. А станува зрела кога ќе разбере дека волјата не е замена за вистината, туку само почетна енергија за одговорна работа врз неа.