Што навистина значи полигинија, а што полиаморија
Ајде да почнеме директно, без увивање. Кога ќе го слушнеш зборот полигинија, првата реакција најчесто е отпор, особено ако си жена. И разбирливо е. Полигинијата значи брак на еден маж со повеќе жени и тоа не е некоја егзотична аномалија, туку една од најчестите форми на брак во историјата. Денес тоа ни звучи архаично, дури и неправедно, но ако сакаме искрено да зборуваме за љубовта, бракот и човековата природа, мора да се навратиме наназад.
Од друга страна, полиаморијата е збор од понов датум. Терминот се појавува во раните 90-ти години на 20. век и значи буквално многуљубов. Не брак, не харем, туку договорена, отворена, емоционална и често интимна врска помеѓу три или повеќе возрасни лица, со знаење и согласност на сите вклучени.
Зошто полигинијата некогаш била правило, а не исклучок
Историски гледано, полигинијата била широко распространета. Од Африка, преку Блискиот Исток, до делови од Азија. Во исламската традиција и денес формално е дозволено мажот да има до четири жени, под услов да се грижи подеднакво за сите.
Но зошто мажите воопшто сакале повеќе жени? Дел од одговорот лежи во биологијата и еволуцијата. Истражувањата во еволутивната антропологија покажуваат дека низ поголем дел од човечката историја, само околу 40% од мажите успевале да остават потомство, додека дури 80% од жените раѓале деца. Тоа значи дека мал број моќни мажи ги собирале најпосакуваните жени, а останатите мажи останувале без партнерка, без семејство и без иднина.
Овој дисбаланс создавал општествени проблеми – насилство, криминал, сиромаштија. Токму затоа, како што објаснуваат авторите Хенрих, Бојд и Ричерсон во трудот моногамијата не се појавила како морална победа, туку како социјална нужност. Таа овозможила поголема стабилност, помалку агресија и порамноправна распределба на жените како брачни партнери.
Ако мажите се по природа немоногамни, зошто прифатиле моногамија
Тука доаѓаме до клучното прашање. Ако толку често се тврди дека мажите биолошки не се создадени за едноженство, зошто тогаш доброволно се согласиле на моногамен брак?
Одговорот е едноставен и незгоден во исто време. Затоа што моногамијата му служи на општеството, а не секогаш на индивидуалниот нагон. Таа создава ред, предвидливост и систем. Но тоа не значи дека желбата исчезнала. Само е ставена под контрола. Оттука и интересот за порнографија, неверство и вечните брачни кризи.
Полигинијата денес – каде сѐ уште постои
Полигинијата не исчезнала. Таа и денес постои во делови од Африка, Блискиот Исток и во одредени традиционални заедници.
Во Турција, и покрај секуларниот закон, се проценува дека околу 200.000 жени живеат во религиозни полигини бракови. Во некои африкански земји, ваквата форма на семејство и понатаму е општествено прифатена.
Полиаморијата – модерна форма на стара приказна
И сега доаѓаме до полиаморијата. Таа не е продолжение на полигинијата, туку нејзина трансформација. Во полиаморијата нема нужно доминантен маж, нема хиерархија по правило и нема обврска за брак. Има договор, транспарентност и, барем во теорија, етичка не-моногамија.
Примери има насекаде. Од јавни личности, како Тилда Свинтон, до обични луѓе кои делат дом, деца и емоции. Во САД се проценува дека денес има над половина милион полиаморични семејства, бројка која расте, особено во големите градови.
Книгите „Open“ на Џени Блок и „Opening Up“ на Тристан Таормино дополнително го популаризираа концептот и му дадоа јазик, правила и структура.
Од Стариот завет до хипи движењето
Мултипартнерските врски не се новост. Во Стариот завет Јаков живее со две жени. Египетскиот фараон Рамзес II имал стотици. Во „Махабхарата“, Драупади има пет сопрузи. Во 19. век, мормонскиот лидер Бригам Јанг оженил повеќе од 50 жени.
Во 60-тите години на 20. век, слободната љубов стана симбол на отпор кон конзервативното општество. Во 70-тите се разви свингерската култура, во 80-тите стравот од ХИВ ја врати моногамијата на сцена, а во 90-тите полиаморијата се појави како компромис помеѓу желбата и одговорноста.
Зошто полиаморијата привлекува сѐ повеќе луѓе
Причините се повеќеслојни. Разочарување од бракот како институција, висок процент на разводи, економска и социјална независност на жените, распад на проширеното семејство и чувството на осаменост во модерниот свет.
Но полиаморијата не е лесен пат. Таа бара исклучителна емоционална зрелост, комуникација, договори, преговарање и постојана борба со љубомората. Антропологот Хелен Фишер отворено вели дека тоа е битка против мајката природа.
Љубовта без илузии
Како што забележува Кенет Р. Хаслам од Институтот Кинзи, да се задоволат потребите на еден партнер е тешко. Да се задоволат потребите на тројца или петмина е логистички и емоционално минско поле. Некои успеваат. За други, тоа е чиста катастрофа.
И можеби тука е вистинската поента. Ниту полигинијата, ниту полиаморијата не се решение за сите. Тие се огледало во кое гледаме колку сме подготвени да бидеме искрени со себе, со другите и со сопствените ограничувања.
