Можеби најтешкото прашање што може да му се постави на еден поет е: што е поезијата? Не затоа што поетите немаат одговор, туку затоа што речиси секој сериозен одговор отвора ново прашање. Ако поезијата е чувство – зошто не е доволно само да чувствуваме? Ако е јазик – по што се разликува од секојдневниот говор? Ако е вистина – зошто толку често се служи со метафора, сон, измислица и привид?
Од Блаже Конески и Кочо Рацин до Рајнер Марија Рилке, Т. С. Елиот, Пабло Неруда и Хорхе Луис Борхес поетите постојано се враќале кон истата тајна. Нивните одговори не се совпаѓаат, а токму во тоа е смислата. Поезијата не е формула околу која шестмина големи автори конечно ќе се договорат. Таа е простор во кој нивните различни сфаќања можат да се судрат – за преку тие разлики подобро да разбереме што прави песната со човекот, со јазикот и со времето.
Затоа можеби погрешно го поставуваме прашањето кога бараме дефиниција. Наместо „што е поезијата?“, би можеле да прашаме: зошто човекот, откако научил да пишува закони, хроники, научни расправи, писма, вести и енциклопедии, никогаш не престанал да пишува стихови?
Одговорот веројатно се крие токму во она што обичниот говор не успева секогаш да го направи. Постојат искуства што можат точно да се опишат, а сепак со описот да остане нешто недопрено. Поезијата влегува во тој остаток – меѓу кажаното и почувствуваното, меѓу зборот и она што зборот само го навестува.
Конески: зборот доаѓа со историја
Кај Блаже Конески поезијата не почнува од празна страница. Пред неа веќе постојат јазикот, народната песна, говорот, преданието и искуството наталожено во зборовите. Поетот не го измислува тој материјал од почеток – го наследува, го слуша, го преиспитува и повторно му го враќа на читателот.
Токму затоа Конески е суштински важен кога зборуваме за поезијата на македонски јазик. Кај него личниот глас и колективната јазична меморија не се спротивставени. Тие се хранат еден со друг. Песната може да биде длабоко лична, а сепак да носи траги од многу постаро искуство, од говорот што постоел пред поетот и ќе продолжи да постои по него. Тоа станува уште појасно кога книжевното дело на Конески ќе се погледне заедно со неговата работа врз јазикот. Критичкото издание на целокупните дела на Блаже Конески во МАНУ ја покажува таа широчина – поезија, препеви, проза, есеи и лингвистички трудови се делови од еден голем разговор со македонскиот јазик.
Во таа смисла зборот во песната има тежина токму затоа што има минато. Не е само средство за именување. Во себе носи претходни употреби, народни наслаги, ритми, значења и тишини. Поезијата станува место каде што тие повторно се активираат.
Во текстот на Паноптикум за Блаже Конески како кодификатор и врвен поет, како и во поширокото читање на современото и модерното во македонската поезија, токму оваа врска меѓу традицијата и новиот поетски глас се појавува како едно од клучните прашања на македонската модерност. Новиот стих не мора да значи прекин со она што било пред него. Понекогаш најсовремениот поетски чин е длабоко да го чуеш она што јазикот веќе го памети.
Рацин: песната мора да знае како живее човекот
Кај Кочо Рацин поезијата од јазичната меморија влегува директно во човечката состојба. Зборот се соочува со трудот, сиромаштијата, неправдата, љубовта, заморот и надежта. Песната престанува да биде затворен простор на убавината и станува начин стварноста да добие глас.
„Бели мугри“ опстојува токму затоа што не зборува за некаков апстрактен народ, туку за луѓе со тело, раце, глад, работа и достоинство. Во „Денови“, „Тутуноберачите“, „Ленка“ и „Копачите“ социјалното искуство не е декорација околу песната. Тоа е самата материја од која е таз создадена.
Рацин покажува дека поезијата може да биде општествено ангажирана без да стане парола. Кога би останала само порака, би го изгубила она поради кое продолжуваме да ја читаме. Нејзината сила е во преобразувањето на искуството во ритам, слика, повторување и човечки глас. Токму затоа „Бели мугри“ не останува заклучена во годината на своето објавување.
Паноптикум денес го доближува тоа наследство и преку реткото издание на „Бели мугри“ од 1945. година. Самата историја на книгата потсетува дека поезијата не живее само во книжевните истории – таа продолжува да живее секогаш кога нов читател ќе отвори стар стих и во него ќе препознае нешто што сè уште не завршило.
Рацин затоа нè потсетува на една суштинска работа: стихот не мора да се тргне од суровоста на животот за да стане поезија. Може да влезе токму во неа и таму да ја најде својата човечка мера.
Рилке: песната како внатрешна нужност
Кај Рајнер Марија Рилке поезијата се повлекува навнатре. Наместо прашањето што треба да каже песната, во преден план доаѓа друго: зошто човекот воопшто мора да пишува?
Во писмата што подоцна ќе бидат објавени како „Писма до еден млад поет“, Рилке не му нуди на младиот Франц Ксавер Капус техника со која ќе произведува подобри стихови. Го насочува кон потешка проверка – да погледне во себе и да открие дали пишувањето е внатрешна потреба или желба што зависи од туѓото одобрување. Писмата биле пишувани меѓу 1903. и 1908. година и токму размислувањето за поезијата, самотијата и созревањето им ја дава нивната трајна привлечност. Изданието на „Letters to a Young Poet“ и денес ги претставува како писма за поезијата, внимателното набљудување и сложеноста на човечката внатрешност.
Кај Рилке творењето нема вистинска смисла ако зависи само од признание, публика или потврда. Тоа е строга претстава за поезијата: не како украс на животот, туку како потреба чија вистинитост човекот мора сам да ја провери.
Од таа перспектива самотијата не е недостаток, туку услов за слушање. Тишината, трпението и способноста да се живее со нерешени прашања стануваат дел од поетската работа. Песната не се раѓа секогаш од брз одговор. Понекогаш е резултат на долго останување со нешто што сè уште нема име.
Кај Рилке поезијата е помалку јавна изјава, а повеќе внатрешен тест: дали стихот е нешто што го правиш или нешто без кое не умееш да бидеш?
Елиот: чувството мора да стане форма
Кај Т. С. Елиот поезијата повторно го менува правецот. Интензивното чувство само по себе не е доволно. Личното искуство мора да мине низ преобразба, форма и свесна работа со јазикот за да стане уметност.
Во есејот „Tradition and the Individual Talent“, првично објавен во 1919. година, Елиот ја преиспитува романтичната претстава за песната како непосредно истурање на личноста врз хартија. За него зрелоста на поетот се гледа и во способноста различни искуства, слики и чувства да бидат доведени во нов однос. Во исто време, Елиотовото сфаќање на традицијата бара од поетот свест за литературата што постоела пред него.
Оттука доаѓа една од неговите најпровокативни идеи: новиот поет не може целосно да се разбере изолиран од оние што му претходеле. Новото дело влегува во разговор со претходните дела, а со своето појавување може да го промени и начинот на кој го читаме минатото. На ова место Елиот, од сосема друга книжевна и интелектуална традиција неочекувано се доближува до прашањето што го отвора и Конески. Новото не се создава во пустина. Поетот влегува во јазик и традиција што веќе имаат историја, а неговата задача не е слепо да ги повторува, туку да воспостави сопствен однос со нив.
Елиот нè потсетува дека искреноста не е исто што и поезијата. Можеме да чувствуваме сосема искрено, а сепак да не создадеме песна. Чувството е материјал. Песната започнува кога тој материјал ќе добие форма што може да живее независно од биографијата на авторот.
Неруда: светот е доволно голем за да влезе во песна
Кај Пабло Неруда поезијата се отвора кон светот со речиси ненаситна широчина. Љубовта, телото, историјата, политиката, природата и најобичните предмети можат да станат дел од ист поетски универзум. За него речиси ништо не е премало, премногу секојдневно или недостојно за стих. Тоа е една од најсилните лекции што неговиот огромен опус му ги остава на читателот. Поезијата не мора да живее само во возвишеното. Таа може да се сврти кон кромидот, доматот, каменот, морето или птицата со исто внимание со кое се свртува кон љубовта, смртта или историјата.
Тој распон станува особено видлив кога ќе се постават едно до друго неговата љубовна лирика, „Canto General“ и одите кон секојдневните нешта. Неруда може да биде интимен и јавен поет, љубовен и политички поет, поет на континентот и поет на предметот што стои на масата. Неговиот опус се движи од љубовните песни до големиот историски замав на „Canto General“, а потоа повторно се враќа кон внимателното набљудување на секојдневниот свет.
Тука поезијата станува чин на внимание. Она што секојдневно го гледаме толку често престануваме навистина да го гледаме. Поетот го запира тоа автоматско гледање. Го зема обичниот предмет и го враќа пред нас како нешто што повторно заслужува чудење.
Неруда затоа не бара светот прво да стане возвишен за да заслужи песна. Светот е веќе доволно богат. Потребен е некој што ќе застане и ќе го погледне како да го гледа првпат.
Борхес: песната започнува таму каде што сигурноста завршува
Кај Хорхе Луис Борхес поезијата повторно станува прашање. Светот, книгата, сонот, паметењето, времето, преводот и авторството се преклопуваат, па секоја цврста дефиниција почнува да се распаѓа штом ќе се обидеме премногу сигурно да ја затвориме.
Иако надвор од Латинска Америка денес често прво го паметиме како раскажувач и есеист, Борхес започнал како поет и во текот на животот постојано ѝ се враќал на поезијата. Неговите предавања од Харвард од 1967. и 1968. година, подоцна објавени како „This Craft of Verse“, се движат низ метафората, музиката на зборот, преводот, раскажувањето, мислата и сопственото поетско верување.
За Борхес литературата никогаш не е само приватен чин. Секој автор пишува по други автори, во јазик што веќе постоел и со слики што човештвото ги повторувало со векови. Оригиналноста затоа не мора да значи создавање нешто што никогаш порано не постоело. Може да значи нов начин да се види она што постојано се враќа.
Токму кај Борхес најсилно се чувствува недовербата кон потребата поезијата конечно да биде дефинирана. Можеме да зборуваме за ритам, метафора, форма и традиција, но и понатаму останува мигот на препознавање што теоријата тешко го фаќа.
Понекогаш стихот веќе го извршил своето дејство пред да успееме да објасниме зошто.
Шестмина поети, а ниедна конечна дефиниција
Кога Конески, Рацин, Рилке, Елиот, Неруда и Борхес ќе се прочитаат еден покрај друг, станува јасно дека поезијата не се собира во една формула. За едни таа почнува во јазичната меморија, за други во човечката мака, во внатрешната нужност, во дисциплината на формата, во светот на обичните нешта или во самата неизвесност на значењето.
Токму разликите меѓу нив кажуваат нешто суштинско: песната не е само начин нешто да се соопшти. Таа е начин искуството да добие форма што може да го надживее мигот во кој настанала.
Поетот го избира зборот, но не може однапред да го одреди целиот негов живот. Откако песната ќе стигне до читателот, таа влегува во друго време и во друга биографија.
Читателот ја продолжува песната
Истите стихови не ги читаме исто на дваесет, четириесет или шеесет години. Зборовите можат да останат непроменети, а нивното значење да се помести заедно со нашето искуство.
Тука лежи една од необичните сили на поезијата. Песна напишана во друг век, на друг јазик и во сосема различни околности може да допре нешто што го чувствуваме како интимно свое. Таа не го брише растојанието меѓу луѓето и времињата, туку создава премин преку него.
Затоа поезијата не живее само во книгата во која е објавена. Нејзиниот вистински простор е средбата меѓу текстот и оној што го чита.
Зошто поезијата останува
Во култура што постојано нè навикнува на брзина поезијата бара поинаков ритам. Таа бара понекогаш да се вратиме на една реченица, да останеме пред нејасна слика или да прифатиме дека не секое значење мора веднаш да се отвори.
Таа нема обврска да ни даде решение. Нејзината сила често е во тоа што прецизно го именува она што самите го чувствуваме нејасно или нè принудува повторно да погледнеме нешто што сме престанале да го забележуваме.
Можеме долго да расправаме што е поезијата, каде почнува и што ја прави трајна. Поетите ќе продолжат да даваат различни одговори, а секоја нова генерација ќе додава свои.
Можеби така и треба. Зашто поезијата би изгубила дел од својата сила во мигот кога би можела целосно да се објасни.
Она што не го собира дефиницијата, понекогаш го собира еден стих.
