Планинските луѓе не се разликуваат од другите по тоа што живеат повисоко, поблиску до небото. Планината не е адреса. Таа е мера за време, за трпение, за самотија и за она тивко достоинство што се создава кога човекот долго живее во простор во кој природата не му се приспособува нему.
Во планината утрото не започнува со часовникот. Започнува со светлината што се качува по падините, со студот што се повлекува од прагот, со звукот на вода, ветер или добиток. Денот има своја тежина и своја должина. Ништо не доаѓа сосема лесно – патот, дрвото за огрев, храната, зимата, растојанието до друг човек.
Од таков живот се раѓа посебен однос кон она што е неопходно. Планинскиот човек ретко има потреба да објаснува колку нешто вреди. Тој знае колку значи топла соба кога надвор веат снегови, колку значи вода кога изворот е далеку и колку вреди соседот кога до најблискиот град има часови пат.
Кога растојанието се мери со напор
Во градот растојанијата најчесто се мерат во минути. Во планината се мерат во напор. Еден километар не значи секогаш исто. Зависи од снегот, од калта, од стрмнината, од денот, од годишното време. Можеби токму затоа планинските луѓе поинаку го чувствуваат и времето. Тие знаат дека некои работи не можат да се забрзаат. Дрвото мора да расте. Снегот мора да се стопи. Земјата мора да се исуши. Болеста мора да се прележи. Човекот мора да почека. Тоа чекање не е пасивност. Тоа е знаење.
Планината не го воспитува човекот со зборови, туку со последици. Ако не се подготвиш за зимата, зимата нема да покаже разбирање. Ако го потцениш времето, маглата или патот, природата брзо ќе ти ја покаже разликата меѓу самодоверба и способност. Во таква средина практичното знаење станува вид мудрост. Како се чита облакот, кога се менува ветерот, каде водата никогаш не пресушува, кое дрво гори добро, кога животното е немирно, каде патеката станува опасна – тоа се знаења што ретко стојат во книги, а понекогаш можат да бидат поважни од многу формални умеења.
Без романтика за тежината на животот
Би било погрешно планинските луѓе да ги претвориме во романтична слика од минатото – груби, молчаливи и благородни чувари на некаков исчезнат свет. Планината не создава автоматски добрина, ниту сиромаштијата мудрост. Таму, како и насекаде, има завист, расправии, тесноградост, гордост и човечки слабости. Само условите се поинакви. Во мала заедница тешко се исчезнува од туѓиот поглед. Сите знаат кој кому помогнал, кој не вратил долг, кој ја одржал дадената реч и кој ја прекршил. Репутацијата понекогаш вреди повеќе од имотот. Затоа зборот има тежина.
Кај луѓето што со генерации живееле во изолирани села договорот долго време не бил документ, туку ветување. Помошта не била услуга, туку дел од животниот ред. Денес ќе му помогнеш на соседот да собере сено, утре тој ќе дојде кога тебе ќе ти затреба рака.
Таквата заемност не произлегувала секогаш од некаква возвишена солидарност. Често била проста нужност. Во планината човекот многу брзо сфаќа дека целосната независност е мит.
Самотија што не е празнина
А сепак, планинските луѓе знаат и што значи самотијата. Куќа на крајот од селото, пат што во зима исчезнува, тишина што во градот речиси не постои. За човек кој не е навикнат таквата тишина може да изгледа празна. За оној што израснал во неа, таа е полна со информации. Се слушаат ветерот, птиците, далечните ѕвона, чекори, вода, гранки. Можеби токму таму човекот учи дека тишината не е недостаток на живот, туку негов поинаков облик.
Во тие средини и смртта отсекогаш била поблиску до секојдневието. Не како опсесија, туку како факт. Животните угинуваат, дрвјата паѓаат, луѓето стареат, зимите земаат, селата се празнат.
Планинскиот пејзаж може да изгледа непроменлив, но човечкиот живот во него е кревок. Од една генерација до друга остануваат куќи без чад, ниви што ги презема шумата и патеки по кои повеќе никој не оди.
Кога од селото не заминува само човек
Токму тука започнува една од најважните современи приказни за планинските луѓе – заминувањето. Со децении младите се селат кон градовите. Таму има училишта, болници, работни места, услуги и поголем избор. Планинското село, некогаш самодоволен мал свет, полека станува место во кое старите остануваат, а младите се враќаат за празници, лето или семејни обврски.
Кога ќе замине човекот, не исчезнува само еден жител. Со него може да исчезне и едно знаење – име на извор, стара патека, начин на градење, приказна за место, локален збор, песна, рецепт, навика. Затоа планинските луѓе не се интересни само како етнографска слика. Тие се дел од една поголема приказна за тоа што губи општеството кога целосно ќе се одвои од просторот од кој произлегува.
Вредноста на она што човек сам го создава
Градскиот човек може да купи речиси сè. Планинскиот човек традиционално морал многу нешта најпрво да ги направи. Во таа разлика има цел еден светоглед. Оној што сам засадил, исекол, изградил, одгледал или поправил нешто поинаку ја разбира вредноста на предметите. Не затоа што е морално подобар, туку затоа што ја познава нивната цена во труд. Тоа знаење денес повторно изгледа современо.
Во време кога сè повеќе се зборува за одржливост, локална храна, природни ресурси и живот со помала потрошувачка, дел од она што со години се сметаше за заостанат начин на живот повторно може да се чита како искуство од кое има што да се научи.
Не треба да се идеализира сиромаштијата ниту луѓето да се убедуваат дека треба да живеат без удобност за да бидат „поблиску до природата“. Но вреди да се запамети дека постои разлика меѓу удобност и зависност, меѓу изобилство и расипништво.
Планината како лекција за границите
Планинските луѓе го знаат и значењето на границата. Над одредена височина не расте секое растение. По одреден час не се тргнува на пат. Пред невреме се враќаш дома. Во модерниот свет често живееме како ограничувањата да се личен неуспех што мора да се надмине. Планината учи нешто спротивно – не секоја граница е непријател. Некои граници се знаење за реалноста. Можеби затоа планинските луѓе често оставаат впечаток на луѓе што не брзаат да го убедат светот во нешто. Тие можат да бидат затворени, сомничави кон новото, понекогаш тврдоглави. Но зад таа воздржаност често стои искуството дека новото не е нужно подобро само затоа што е ново.
Планината долго памети. Камените ѕидови, старите гробишта, напуштените бачила и патиштата врежани во земјата остануваат како тивка архива на човечки животи. Луѓето поминуваат, имињата се забораваат, а планината продолжува да стои. Pоради тоа нејзините луѓе развиваат еден редок однос кон сопствената важност. Човек може да изгради куќа, да подигне семејство, да обработува земја цел живот и сепак секое утро пред себе да ја гледа истата планина, постара од сите негови грижи.
Тоа не го прави човекот помал. Само го става на вистинското место.
