Пенелопа ја паметиме по чекањето. Тоа е веројатно најлесниот начин да се опише и најнеправедниот начин да се разбере.
Во „Одисеја“ сите очи природно одат кон Одисеј. Тој плови, се спасува, лаже, се бори, губи луѓе, минува покрај чудовишта и богови, и со години се обидува да стигне до Итака. Неговата приказна има сè што очекуваме од еден епски херој. Пенелопа, пак, останува дома. Нема море под нејзините нозе, нема меч во раката, нема чудовиште пред вратата.
И сепак, нејзината битка можеби ни е поблиска од неговата. Зашто повеќето луѓе никогаш нема да мора да минат меѓу Сцила и Харибда. Но речиси секој некогаш ќе мора да издржи период во кој не знае што ќе се случи, да остане при своја одлука додека другите го притискаат да ја промени, или да сочува нешто што времето полека се обидува да го разгради.
Токму таму почнува вистинската приказна за Пенелопа.
Најтешкото чекање е она без ветен крај
Дваесет години се бројка која во митот лесно се изговара. Во човечки живот, тоа е цела епоха. Десет години трае Тројанската војна, уште десет Одисеј талка пред конечно да стигне во Итака. За Пенелопа нема карта на неговото патување. Таа не знае што знае читателот. Не може да биде сигурна дека сопругот ѝ е жив, ниту дека патот што некогаш го однел од домот ќе го врати назад. Нејзината верност затоа не треба да се чита како едноставна романтична доблест. Таа е одлука донесувана повторно, ден по ден, во услови на неизвесност.
Во дворецот веќе се наоѓаат луѓе кои сакаат неизвесноста да заврши во нивна корист. Додворувачите не го заземаат домот со војска. Го освојуваат полека – со присуство, притисок, трошење на имотот и постојано повторување на истата порака: Одисеј го нема, времето поминало, избери друг.
Таквиот притисок има нешто многу современо во себе. Не мора некој да ви нареди нешто за да ви ја одземе слободата на изборот. Доволно е доволно долго да ве убедува дека друга можност веќе не постои. Пенелопа одбива да го прифати тоа.
Таа ткае преку ден, а ноќе го враќа времето назад
Познатата сцена со разбојот често се раскажува како доказ за нејзината досетливост. Таа ветува дека ќе избере нов сопруг кога ќе го заврши погребниот покров за Лаерт, таткото на Одисеј. Преку ден ткае, а во ноќта го растура она што го направила. Во таа постапка има нешто подлабоко од измама. Пенелопа не може да го запре времето, но може да го спречи да стане конечна пресуда.
Додворувачите сакаат календарот да биде нивен сојузник. Секоја помината година, според нивната логика, значи дека Одисеј е сè помалку присутен и дека неговото место сè повеќе им припаѓа ним. Пенелопа ја превртува таа логика. Таа создава работа што никогаш не завршува. Додека ткаењето не е готово, ни одлуката не мора да биде донесена. Разбојот така престанува да биде обичен домашен предмет. Станува нејзина стратегија против неизбежноста.
Пенелопа во античката традиција останала поврзана со верноста, трпението и мудроста. Но можеби токму мудроста заслужува најголемо внимание. Таа знае дека кога немаш сила да го победиш противникот директно, понекогаш најважно е да не му дозволиш тој да го одреди моментот на твојот пораз.
Одисеј има море. Пенелопа има соба полна со туѓи намери
Одисеј и Пенелопа обично ги гледаме како две спротивни фигури: тој патува, таа останува; тој дејствува, таа чека. Хомер, всушност, ги прави многу послични.
Одисеј преживува благодарение на способноста да чита луѓе и ситуации. Знае кога треба да го сокрие името, кога да измисли приказна, кога да молчи и кога да дејствува. Неговиот ум е неговото најважно оружје. И Пенелопа живее на истиот начин.
Нејзиниот простор е помал, но тоа не значи дека опасноста е помала. Таа внимателно ги проценува луѓето околу себе, ја крие намерата зад ткаењето, купува време и никому целосно не му ја предава контролата врз сопствениот избор.
Одисеј мора да го совлада растојанието. Пенелопа мора да го совлада притисокот. Едниот се обидува да се врати во домот. Другата се грижи, кога ќе се врати, тој дом сè уште да значи нешто.
Токму затоа „Одисеја“ е повеќе од приказна за едно долго патување. Во нејзината основа стои прашањето што воопшто значи да се вратиш. Враќањето има смисла само ако постои место, човек или сеќавање што ја преживеало разделбата.
Пенелопа не му верува ни на човекот кого го чекала
Тука ликот станува навистина интересен. По дваесет години Одисеј конечно е во Итака. Читателот очекува моментот на препознавање да биде чиста емоција – двајцата се гледаат, сè станува јасно и долгото чекање завршува.
Пенелопа не реагира така. Таа се сомнева. На човек кој две децении го чекал некој друг би можел да му се фрли во прегратка уште при првата надеж. Таа бара доказ. Тоа е можеби најважниот детал во нејзиниот лик. Верноста не ѝ го укинува разумот. Надежта не ја прави наивна. Љубовта не значи дека треба да поверува во она во што сака да верува.
По толку години лаги, гласини и луѓе со сопствени интереси, Пенелопа знае дека желбата може лесно да се претвори во слабост. Затоа проверува. Нејзиниот тест е поврзан со брачната постела. Таа намерно предлага креветот да биде изнесен од собата. Одисеј реагира затоа што знае дека тоа не може да се направи: самиот го изградил околу стеблото на маслиново дрво што било дел од куќата.
Таа тајна им припаѓа само ним. Пенелопа тогаш го препознава.
Домот не се докажува со лице, туку со заедничко сеќавање
Изборот на Хомер е извонреден. По дваесет години Одисеј не го докажува идентитетот со своето лице, со оружјето, со титулата или со некоја херојска приказна. Го докажува со сеќавање на нешто што двајцата го создале. Креветот е вкоренет во маслиново дрво. Не може да се премести без да се уништи она околу што е изграден.
Во еп исполнет со патувања, морски струи и луѓе исфрлени од еден брег на друг, централниот симбол на домот е нешто што не се движи. Тоа не е случаен детал.
Одисеј е човекот на движењето. Пенелопа е чуварот на коренот. Нивната средба станува можна дури кога патувањето повторно ќе го најде она што останало вкоренето.
Завршните песни од „Одисеја“, достапна и во дигиталната библиотека Project Gutenberg, токму преку ова препознавање ја затвораат една од најдолгите разделби во книжевноста. Не со голем говор, туку со еден интимен детаљ што никој трет не може да го присвои.
Можеби погрешно сме научиле што е херојство
Светот на античкиот еп сака видливи подвизи. Херојот победува некого, освојува град, преживува бура, убива чудовиште. Неговата слава може да се раскаже.
Со Пенелопа е потешко. Што точно направила? Останала. Мислела. Одложувала. Ткаела. Растурала. Се сомневала. Не дозволила другите да ја натераат да ја донесе одлуката што ним им одговара.
Нема многу материјал за споменик. Сепак, има многу материјал за живот.
Постојат периоди кога човековата сила не се гледа во тоа колку далеку може да стигне, туку колку долго може да остане свој додека околностите се обидуваат да го преобликуваат. Не секој отпор мора да биде спектакуларен. Понекогаш се состои само во тоа денес да не се согласиш со нешто со кое вчера не си се согласувал.
Токму таквиот отпор Пенелопа го повторува со години. Затоа нејзиното чекање не е празно време. Во него има одлука.
Што останува од Пенелопа кога ќе ја тргнеме етикетата „верна сопруга“?
Останува една многу посложена жена. Жена која не е сигурна, но не брза да ја замени неизвесноста со удобна лага. Жена која знае дека притисокот на мнозинството не е доказ дека мнозинството е во право. Жена која сака, но проверува. Се надева, но размислува. Чека, но истовремено создава простор во кој нејзиниот избор сè уште е можен.
Во тој лик има нешто што ги надживеало и античките богови и старите претстави за жената. Пенелопа ни зборува за една постојана човечка потреба – да го зачуваме правото сами да одредиме кога нешто завршило. Другите одамна го прогласиле Одисеј за отсутен човек од минатото. За Пенелопа, неговото отсуство не било доволен доказ дека приказната е завршена.
Можеме да ја наречеме верна. Можеме да ја наречеме мудра. Но можеби најточно е да кажеме дека Пенелопа е човек кој одбива времето, стравот и туѓите очекувања да одлучат наместо него.
Одисеј поминал дваесет години обидувајќи се да стигне дома. Пенелопа поминала дваесет години не дозволувајќи домот да исчезне пред тој да пристигне.
