Поимот што не е само дефиниција, туку одговорност
Кога ќе кажеме „книжевна критика“, најчесто ќе чуеме дека тоа е оној дел од науката за книжевноста што служи како спојница меѓу книжевното дело и читателот. Таа дефиниција е точна, но јас секогаш чувствувам дека е недоволна. Затоа што книжевната критика не е само мост – таа е и светло. Таа осветлува значења што на прво читање остануваат скриени, ги отвора убавините што не секој ги забележува, и му помага на читателот не само да разбере, туку да доживее.
Почивајќи врз поставките на теоријата на книжевноста и естетиката, критиката настојува што подлабоко да ги открие значењата што се содржат во конкретните дела. Но тука не застанува. Таа оценува, вреднува, поставува прашања и, што е најважно, создава нови факти за натамошни теоретски обопштувања. Ако сакате, таа е активна мисла во движење – не архивар, туку жив толкувач.
Критиката не смее да биде догматична. Не смее да ги оценува делата според тесна, еднострана теорија. Таа мора да биде чувствителна за новите насоки во уметничкото создавање. Мора да го препознае она што допрва ќе стане правило. Токму тука лежи нејзината одговорност – да го препознае новото пред да стане прифатено.
Дали книжевната критика е наука?
Постојат теоретичари кои ѝ го оспоруваат правото на книжевната критика да се смета за наука, повикувајќи се на субјективниот вкус на критичарот и на т.н. импресионистичка критика. Но, и таа импресионистичка критика, сакале ние или не, тргнува од одредена естетика, од теоретски ставови – макар и премолчени.
Прашањето не е дали има субјективност. Прашањето е дали таа субјективност е информирана, теоретски поткрепена и историски свесна. Ако критичарот се движи во рамките на современите научни сознанија, тогаш неговата работа неизбежно влегува во подрачјето на науката за книжевноста.
Кога зборуваме за науката за книжевноста денес, зборуваме за дисциплина што се развива преку теорија, историја и критика. Оваа тријада останува валидна и во 2026 година – таа не е надмината, туку надградена со нови пристапи како културолошки студии, рецепциска теорија и интердисциплинарни читања.
Критичарот како идеален читател
Кога критичарот зборува за дело од своето време, тој во некоја рака зборува во име на многумина. Тој е идеален читател – оној што треба да одговори на прашањето дали писателот навистина проговорил од душата на своите читатели.
Тука критиката има и општествена функција. Нејзиниот вредносен суд може да одлучи дали едно дело ќе влезе во историјата на книжевноста или ќе остане маргинално. Историјата, се разбира, покажала дека критичарите често грешеле. Но без нивниот суд, книжевното поле би било хаотично.
Кога делото веќе станало историски факт, функцијата на критичарот се менува. Тогаш неговата задача не е да пресуди, туку да разбере – да ја открие структурата на делото.
Структурата како клуч за разбирање
Во 20 век се појавува структурализмот, кој тргнува од уверувањето дека книжевниот текст се разликува од некнижевниот по својата структура. Чешките формалисти, под влијание на руските формалисти, го воведуваат поимот структура во науката за книжевноста. Особено значајна е работата на Јан Мукаржовски, кој ја развива идејата за функционалната структура на делото.
Подоцна, Роман Ингарден зборува за повеќеслојноста на книжевниот текст и за латентните структурни особини што не се откриваат веднаш. А концептот на „естетичка дистанца“ и „хоризонт на очекување“ го развива Ханс Роберт Јаус, кој покажува дека делото може да остане несфатено ако ја надминува подготвеноста на читателот.
Класичен пример е романот „Мадам Бовари“ на Флобер, објавен во 1857 година. И покрај судскиот процес против авторот, делото со текот на времето станува канонско. Во истата година огромен успех доживеал романот „Фани“ од Ернест Фејдо, кој денес е речиси заборавен. Историјата не секогаш ги следи првичните аплаузи.
Структурната анализа како темел на современата научна критика
Структурната анализа останува темел на научната критика, особено кога се работи за дела од минатото што се поврзани со современата традиција. Овде може да се повикаме и на Ханс-Георг Гадамер, кој ја нагласува улогата на традицијата и историската свест во разбирањето.
Современата новинска критика често се задржува на брзи оценки – успешни или неуспешни дела. Но научната критика си поставува потешки прашања. Таа се прашува кои структурни карактеристики се покажале плодни во понатамошниот развој. Кај современите дела тоа сè уште не може да се знае со сигурност, но структурната анализа останува сигурен теоретски став.
И токму тука книжевната критика денес стои меѓу две опасности – површноста и догмата. Ако стане само медиумски коментар, ќе ја изгуби длабочината. Ако стане затворена теоретска тврдина, ќе ја изгуби живоста. Нејзината сила е во рамнотежата.
