Турската книжевност е создадена на една од најсложените културни крстосници во светот. Во неа со векови се среќаваат Истокот и Западот, исламската традиција и европската модерност, Османлиската Империја и современата република, личната меморија и големите историски пресврти.
Меѓу авторите што најсилно ја претставуваат таа сложеност се Назим Хикмет, Орхан Памук и Елиф Шафак. Тие припаѓаат на различни генерации и пишуваат на различен начин. Хикмет е поет на слободата и човечкото достоинство. Памук е романсиер на меморијата, Истанбул и поделениот идентитет. Шафак е писателка на миграцијата, различноста, женското искуство и луѓето што живеат меѓу повеќе култури.
Тројца автори – а преку нив три различни погледи кон Турција, човекот и светот.
Назим Хикмет – поезијата како слобода
Назим Хикмет е една од најзначајните фигури во модерната турска поезија. Неговата книжевност е неразделно поврзана со идеите за слобода, правда, солидарност и човечко достоинство. Но неговата поезија не може да се сведе само на политички ангажман. Во неа има љубов, носталгија, осаменост, надеж и силна приврзаност кон животот. Хикмет пишува за обичниот човек. За работникот. За затвореникот. За вљубениот. За сиромашниот. За човекот што чека писмо или подобро утре.
Неговите стихови често звучат едноставно и непосредно, но зад таа едноставност се крие силна драматика. Тој успева личната болка да ја претвори во општочовечка приказна.
Човекот пред историјата
Кај Хикмет човекот никогаш не е целосно немоќен. Дури и кога е затворен, прогонуван или разделен од оние што ги сака, во него останува способноста да се надева. Во тоа е една од најсилните пораки на неговото творештво.
Светот може да биде суров, но човекот не смее да ја изгуби способноста да сонува. Затоа поезијата на Хикмет ја надживеа епохата во која била создадена. Она што некогаш се читало како револуционерна поезија, денес може да се чита и како универзална одбрана на човековата слобода.
Орхан Памук – меѓу Истокот и Западот
Ако Назим Хикмет е поет на бунтот и надежта, Орхан Памук е писател на сомнежот, меморијата и двојниот идентитет. Неговите романи постојано се движат меѓу две културни пространства. Истокот и Западот. Традицијата и модерноста. Исламската култура и европската секуларност. Османлиското минато и современата турска држава.
Токму од таа напнатост произлегува една од најважните теми во неговото творештво: Кој сум јас кога припаѓам на повеќе светови истовремено?
Истанбул како книжевен лик
Кај Памук Истанбул не е само место во кое се случува дејството. Градот станува речиси книжевен лик. Босфорот, старите куќи, тесните улици, османлиските остатоци, европските фасади, богатството и сиромаштијата создаваат еден огромен простор на сеќавањето.
Особено значајно е чувството на меланхолија што Памук го поврзува со градот. Тоа е тага за исчезнатите времиња, но и свест дека модернизацијата неизбежно значи и губење. Во дела како „Моето име е Црвено“, „Снег“, „Црната книга“, „Музеј на невиноста“ и „Истанбул“, Памук постојано го истражува односот меѓу човекот и минатото.
Може ли модерноста да постои без заборав?
Едно од суштинските прашања во книжевноста на Памук е дали едно општество може да стане модерно без да се откаже од сопствената меморија.
Дали европеизацијата значи губење на традицијата? Дали традицијата може да се зачува без да стане затвор? Може ли човек истовремено да му припаѓа и на Истокот и на Западот? Памук не дава конечни одговори. Наместо тоа, тој создава литературни лавиринти во кои читателот самиот мора да ја бара вистината.
Елиф Шафак – книжевност без граници
Елиф Шафак му припаѓа на современиот глобализиран свет. Нејзините ликови често се движат меѓу градови, земји, јазици и култури. Тие живеат со повеќе идентитети и неретко чувствуваат дека не припаѓаат целосно никаде. Токму таа состојба на живот „меѓу светови“ е една од главните теми во нејзината проза.
Шафак пишува за миграцијата, жените, семејството, религијата, љубовта, историјата, малцинствата и луѓето што општеството ги остава на своите маргини.
Големата историја влегува во семејството
Кај Шафак историските конфликти не остануваат само во учебниците. Тие влегуваат во домовите. Во семејните односи. Во тајните. Во љубовните приказни. Во судбините што се пренесуваат од една генерација на друга.
Тоа е видливо во нејзините романи „Копилето од Истанбул“, „Четириесет правила на љубовта“, „Три ќерки на Ева“, „10 минути и 38 секунди во овој чуден свет“ и „Островот на исчезнатите дрвја“.
Кај неа често се поставува прашањето: што, всушност, значи да припаѓаме некаде? Дали му припаѓаме на местото каде што сме родени? На јазикот што го зборуваме? На семејството? На верата? На државата? Или на спомените што ги носиме со себе?
Одговорот на Шафак е најчесто повеќеслоен. Човекот не мора да има само еден идентитет.
Тројца различни Турци
Назим Хикмет, Орхан Памук и Елиф Шафак гледаат кон истата земја, но не ја гледаат на ист начин: кај Хикмет Турција е простор на општествени борби, неправди, сиромаштија, љубов и надеж; кај Памук, таа е земја разапната меѓу минатото и иднината, Истокот и Западот; кај Шафак Турција е дел од многу поширок глобален простор во кој луѓето, културите и идентитетите постојано ги преминуваат традиционалните граници.
Различни се и нивните централни книжевни конфликти: кај Хикмет – човекот и неправдата; кај Памук – човекот и неговата меморија; кај Шафак – човекот и границите што му ги поставуваат општеството, семејството и историјата.
Истанбул – град меѓу световите
Постои еден симбол што особено силно може да ги поврзе овие книжевни светови – Истанбул. Градот на Босфорот е природна метафора на турската книжевност. На едната страна е Европа. На другата Азија. Меѓу нив тече вода, но и историја: кај Памук Истанбул е град на меморијата и меланхолијата; кај Шафак, тој е космополитски простор исполнет со различни јазици, религии, народи и судбини; а во пошироката традиција на Хикмет, турскиот град е простор во кој се среќаваат животот на обичниот човек и големите историски сили.
Истанбул затоа може да се чита како невидлив четврти лик во приказната за овие тројца писатели.
Од револуцијата до меморијата и различноста
Ако ги поставиме тројцата писатели во еден поширок историски контекст, нивните дела можат да се читаат како три фази на модерната книжевна свест.
Назим Хикмет верува дека светот може да се промени. Орхан Памук се прашува што сме изгубиле додека сме го менувале. Елиф Шафак прашува кој останал невидлив или исклучен од приказната за таа промена.
Кај Хикмет живее оптимизмот дека човекот може да создаде поправеден свет. Кај Памук живее сомнежот дека ниту една историска приказна нема само една вистина. Кај Шафак живее свеста дека современиот човек сè потешко може да биде сместен во само една национална, верска или културна категорија.
Тројца писатели – еден голем разговор за човекот
И покрај сите разлики, Назим Хикмет, Орхан Памук и Елиф Шафак се среќаваат во една суштинска точка:
Сите тројца се заинтересирани за човекот пред силите што се поголеми од него. Историјата. Државата. Општеството. Традицијата. Идентитетот. Љубовта. Сеќавањето.
Хикмет го брани човекот преку поезијата, Памук го бара во лавиринтите на меморијата, Шафак го ослободува од тесните граници на припадноста.
Три гласа на една голема книжевност
Назим Хикмет, Орхан Памук и Елиф Шафак не ја претставуваат целата турска книжевност – таа е многу поголема и побогата од кои било три имиња. Но заедно создаваат впечатлив книжевен триптих.
Назим Хикмет е гласот на слободата. Орхан Памук е гласот на меморијата. Елиф Шафак е гласот на културното преминување и различноста. Меѓу нив се простира речиси еден век турска историја, книжевност и промена. Нивните дела одамна ги надминале националните граници.
Тие зборуваат за секој човек што се обидува да го најде своето место меѓу минатото и иднината. За секое општество што се менува, а се плаши дека нешто ќе изгуби. И за секоја култура што го поставува старото, но никогаш целосно одговорено прашање:
Кои сме ние?
