Постојат митови во кои јунакот победува со меч, со сила или со измама. Орфеј тргнува во најопасното од сите патувања без ништо од тоа. Неговото оружје е лирата, неговиот јазик е музиката, а причината поради која се спушта таму од каде што луѓето не се враќаат е љубовта кон Евридика. Токму затоа нивната приказна опстојува толку долго: таа не зборува само за загубата на саканата жена, туку за старата човечка надеж дека уметноста може да стигне и онаму каде што зборовите, разумот и силата се немоќни.
Во античката традиција Орфеј е тракиски пејач и поет со речиси натприродна моќ. За неговото потекло постојат различни верзии, а често се наведува како син на Ојагар и музата Калиопа. Неговото пеење, според старите автори, ги привлекувало животните, ги придвижувало дрвјата и камењата и го смирувало она што по природа изгледа диво и нескротливо. Диодор Сицилиски пишува дека славата на Орфеј била толкава што луѓето верувале дека со музиката ги маѓепсува дивите животни и дрвјата. Тоа е повеќе од чудесна способност на еден митски музичар – во ликот на Орфеј античкиот свет ја претвора музиката во сила што воспоставува ред таму каде што владеат стравот и хаосот.
Љубов што одбива да ја прифати границата
Приказната се менува кога Евридика умира од каснување на змија. Во верзијата што ја прославил Овидиј во десеттата книга на „Метаморфози“, нејзината смрт доаѓа веднаш по свадбата и ја претвора љубовната приказна во трагедија. Орфеј не се помирува со загубата. Наместо да остане меѓу живите и да ја оплакува, тој го прави она што во митскиот свет изгледа незамисливо – се спушта во подземјето за да ја врати. Овидиј ја раскажува оваа сцена како судир меѓу непроменливиот закон на смртта и една музика што успева барем за миг да го наруши.
Орфеј не го победува подземниот свет. Тој го расплакува. Тоа е мала, но суштинска разлика. Неговата песна ги запира маките на казнетите души, ги смирува сенките и стигнува до самите владетели на мртвите. Она што не може да го направи човечката сила, го постигнува звукот. Хад и Персефона се согласуваат Евридика да се врати со него, но поставуваат услов: додека се искачуваат кон светот на живите, Орфеј не смее да се сврти за да ја погледне сѐ додека патот не биде завршен. И други антички извори ја задржуваат токму оваа суштина на митот – Аполодоровата традиција го врзува спасувањето на Евридика со истата забрана за поглед наназад.
Тогаш доаѓа мигот поради кој приказната за Орфеј не е само приказна за моќта на музиката, туку и за нејзината граница.
Тој оди пред Евридика. Не ја гледа. Треба само да верува дека таа е зад него. Колку е поблиску до излезот, толку искушението станува поголемо. Дали навистина го следи? Дали боговите го измамиле? Дали чекорите што ги чувствува зад себе се нејзини или се само она што очајниот човек сака да го чуе? Орфеј се свртува. Евридика исчезнува вторпат.
Погледот наназад како човечка слабост
Во тој момент митот станува сурово човечки. Орфеј успеал да ги трогне боговите, но не успеал да ја совлада сопствената несигурност. Човекот кој со песната го менува однесувањето на природата не може да издржи уште неколку чекори без доказ дека саканата жена е тука.
Затоа неговото свртување може да се чита на повеќе начини. Како нетрпение, како сомнеж, како непослушност, но и како неиздржлива потреба љубовта да се потврди со поглед. Орфеј не ја губи Евридика затоа што престанал да ја сака. Ја губи токму во мигот кога неговата љубов повеќе не може да живее само од верата дека таа оди зад него.
Тука е една од најсилните противречности во митот. Музиката го направила невозможното возможно, а една единствена човечка реакција повторно го враќа светот во неговиот стар поредок. Смртта попушта пред песната, но само привремено.
Што всушност може музиката?
Античките раскажувачи ја претставувале музиката на Орфеј како нешто што ги надминува границите меѓу човекот, животното и природата. Подоцнежната книжевна традиција уште појасно го развива тој мотив: пред неговата песна престануваат насилството и непријателството, дивото станува питомо, а дури и она што нема човечки разум реагира на хармонијата. Во описот на Филострат Помладиот, околу Орфеј мирно се собираат животни што во природата би биле непријатели.
Митот, се разбира, не треба да се чита како античко тврдење за физичките способности на звукот. Неговата вистинска сила е во метафората. Музиката може да допре таму каде што аргументот не успева. Може да му даде облик на чувството кое тешко се кажува, да ја врати меморијата, да го смири стравот, да ја направи тагата поднослива. Не го поништува она што се случило, но го менува начинот на кој човекот го носи.
Затоа Орфеј е толку важен како архетип на уметникот. Тој не создава од удобност, туку затоа што има нешто што не може да го спаси на друг начин. Неговата песна произлегува од загубата. Уметноста тука не е украс на животот, туку обид да се разговара со она што е поголемо од нас – љубовта, смртта, сеќавањето, минливоста.
Од Пиерија до европската култура
Митот има и една интересна врска со просторот на античка Македонија. Павсанија забележал предание според кое Македонците што живееле под Пиерија и во близина на Дион раскажувале дека токму таму Орфеј го дочекал својот крај. Тоа не значи дека митскиот лик може едноставно да се претвори во историска личност со прецизна биографија – древните преданија за него се повеќеслојни и често се разликуваат – но покажува колку силно неговиот култ и легенда биле поврзани со поширокиот тракиско-македонски културен простор. Павсанија ја бележи токму оваа локална традиција во своето „Описание на Грција“.
Подоцна Орфеј и Евридика ќе продолжат да живеат во поезијата, сликарството, операта, театарот, филмот и современата музика. Причината е едноставна: секоја епоха ја препознава нивната дилема. Колку далеку би отишле за некого кого сме го изгубиле? Може ли уметноста да го врати она што времето го однело? И што се случува кога човекот, токму пред спасението, ќе му подлегне на сопствениот страв?
Песната не ја победува смртта – но ѝ се спротивставува
Во Овидиевата верзија приказната добива последен, тивок пресврт. По смртта на Орфеј, неговата сенка повторно ја наоѓа Евридика. Сега двајцата можат да одат еден покрај друг, а тој може и да се сврти кон неа без опасност повторно да ја загуби. Тоа е мала поетска поправка на суровоста што претходно ја создава митот.
Значи, музиката не ја укинува смртта. Ни Орфеј не може да го направи тоа. Но митот ѝ дава друга моќ: да оди до самата граница, да ја натера тишината да слуша и, барем за миг, да го направи отсутното повторно присутно. Можеби токму затоа приказната за Орфеј и Евридика преживеала толку векови. Секогаш кога една мелодија ќе ни врати лице, место или време за кое сме мислеле дека исчезнало, Орфеј повторно се спушта во подземјето – а ние, барем додека трае песната, веруваме дека Евридика сѐ уште оди зад него.
