Пазарот на труд меѓу статистиката и политичката пресметка

Невработеноста во Македонија падна на 11,3% во првото тримесечје од годинава. Тоа е бројка што на прв поглед носи добра вест: помалку луѓе се водат како невработени, стапката на вработеност е повисока, а активните мерки повторно се претставуваат како доказ дека државата се движи во вистинска насока. Но кај пазарот на труд никогаш не е доволно да се гледа само една бројка. Прашањето е што стои зад неа: нови работни места, подобра економија, помалку активни баратели на работа, иселување, неформална работа или комбинација од сето тоа.

Според Државниот завод за статистика, во првото тримесечје од годинава бројот на невработени лица е намален за 1,0% во споредба со претходното тримесечје и за 2,3% во споредба со истиот период лани. Истовремено, ДЗС објавува дека бројот на вработени лица бележи намалување од 0,3% во однос на четвртото тримесечје од 2025. година, што ја прави сликата посложена од едноставната порака дека „невработеноста се намалува“.

Владата ја чита бројката како резултат на мерки

ВМРО-ДПМНЕ ја претстави статистиката како потврда дека владините економски политики даваат резултат. Во партиското соопштение, пренесено од повеќе медиуми, се наведува дека стапката на невработеност е намалена од 12,5% на 11,3%, а стапката на вработеност е зголемена од 45,6% на 46,5%. Се посочува и дека во првиот квартал од оваа година биле евидентирани 707.385 вработени лица, наспроти 691.736 во второто тримесечје од 2024. година.

Во владејачката интерпретација клучот е во активните мерки: поддршка за домашните компании, привлекување инвестиции, самовработување и програми за младите. Оперативниот план за вработување за 2026. е вреден речиси 40 милиони евра, од кои над 32 милиони се наменети за активни мерки и отворање нови работни места. Предвидена е поддршка за повеќе од 10.000 лица, како и вклучување на околу 6.000 млади до 29 години во обуки, вработување и професионален развој.

Ова е политички разбирлива порака: секоја власт сака статистичкото подобрување да го врзе со сопствените мерки. Сепак, економската стварност бара построго читање. Намалувањето на невработеноста е важен индикатор, но не е единствениот тест. Вистинското прашање е дали новите работни места се стабилни, дали се добро платени, дали ги задржуваат младите и дали ја намалуваат работата надвор од системот. Panoptikum веќе пишуваше за оваа поостра страна на пазарот на труд во анализата „Помалку невработени, повеќе работа на црно“, каде што падот на невработеноста се чита заедно со неформалната работа и младинската невработеност.

Опозицијата вели: бројката паѓа затоа што младите заминуваат

СДСМ, пак, ја оспори владината интерпретација. Според опозициската партија, намалувањето на невработеноста не е доказ за економски напредок, туку последица на иселувањето, особено на младите. Во соопштението се тврди дека младите ја напуштаат земјата поради немање перспектива, постоење на корупција, партизација и застој во европскиот процес.

Тоа тврдење не може механички да се земе како целосно објаснување за најновата статистика, но не смее ни лесно да се отфрли како обична партиска реторика. Македонија навистина има длабок демографски и миграциски проблем. Ако дел од работоспособното население заминува, тогаш невработеноста може да се намалува и без доволно квалитетно отворање нови работни места. Тогаш статистиката изгледа подобро, а општеството станува посиромашно за луѓе.

Тука е суштинската разлика меѓу бројка и живот. За една држава не е доволно да има помалку невработени на хартија. Таа мора да има повеќе луѓе што сакаат да останат, да работат, да создаваат семејства, да отвораат фирми и да гледаат иднина дома. Во текстот „Не иселувајте се“ не е доволно, Panoptikum го отвори токму тоа прашање: државата не може да бара останување од младите ако не им понуди причини за останување.

Бројките се подобрени, но пазарот на труд останува кревок

Најважната уредничка поента е дека двете страни зборуваат за исти бројки, но ги користат за различни политички приказни. Владата гледа резултат од мерки. Опозицијата гледа последица од иселување. А граѓанинот, кој секој месец ја мери економијата преку плата, сметки, кирија и сигурност на работното место, најчесто гледа нешто трето: дали може достоинствено да живее од својот труд.

Македонскиот пазар на труд одамна е заглавен во парадокс: невработеност има, но и недостиг на кадар; работни места има, но не секогаш со плата што задржува; млади има, но премногу од нив го планираат животот надвор. Затоа падот на невработеноста на 11,3% треба да се регистрира како позитивен сигнал, но не и како повод за самозадоволство. Пазарот на труд не се лекува со една стапка. Се лекува со продуктивна економија, фер плати, функционално образование, доверба во институциите и работни места што не се само статистички внес, туку животна основа.

Токму затоа темата не завршува со соопштение. Таа допрва почнува таму каде што бројките се судираат со најобичното прашање: дали човек во Македонија може да работи, да напредува и да остане без да се чувствува како да се откажал од подобар живот.