Постои една необична суровост во нашиот однос кон луѓето што со децении создавале. Додека се тука, додека работат, додека имаат што да кажат, често ги третираме како да се веќе дел од некаква завршена историја. Ги повикуваме поретко, ги слушаме со половина внимание, нивното име го споменуваме со почит, а нивното присуство го доживуваме како нешто што се подразбира. И токму во тоа „се подразбира“ започнува маргинализацијата.
Творецот-доајен е чудна фигура во една мала културна средина. Зад него стои дело, искуство, влијание, генерации што растеле покрај неговите книги, слики, музика, филмови, претстави, истражувања или јавни настапи. Би требало да биде природна точка на културната меморија. Наместо тоа, неретко станува непријатен потсетник дека вредноста не започнала со нас.
Токму тука, можеби, е еден од корените на проблемот.
Староста на авторот не значи старост на делото
Современата јавност е опседната со новото. Ново име, нов проект, нова премиера, нова книга, ново лице што алгоритамот ќе го подигне за неколку дена и ќе го замени уште побрзо. Во таква атмосфера долгото траење речиси станува недостаток. Авторот што создава четири или пет децении веќе нема „приказна“ во медиумската смисла на зборот. Тој не е откритие. Не е сензација. Не може лесно да се претстави како нешто кое штотуку се појавува.
А токму неговото траење е приказната.
Да создаваш со децении значи да минуваш низ промени на системи, вкусови, идеологии, технологии и генерации, а сепак да останеш верен на потребата нешто да кажеш. Таквиот творечки век би требало да биде предмет на сериозно читање и преиспитување. Кај нас премногу често се претвора во пригодна биографска белешка.
Доајенот се почитува формално, а се исклучува суштински. Ќе му се додели плакета. Ќе биде повикан на јубилеј. Ќе се каже дека „оставил длабока трага“. Ќе се набројат наградите. Ќе следува аплауз. Следниот ден повторно ќе го нема од јавниот разговор.
Тоа не е вистинско признавање. Тоа е церемонија на дистанцирање.
Чекаме некој да стане минато за да му ја признаеме вредноста
Имаме чудна наклонетост кон посмртната праведност.
По смртта на значаен творец одеднаш се појавуваат големите зборови. „Великан“, „легенда“, „неповторлив“, „еден од најзначајните“. Се објавуваат фотографии, архивски снимки, цитати. Луѓето што со години немале простор за него почнуваат да објаснуваат колкава била неговата важност. Тогаш веќе нема ризик.
Мртвиот творец не конкурира за внимание. Не бара услови за работа. Не може да се спротивстави на туѓото толкување на сопственото дело. Не поставува незгодни прашања. Не потсетува кој што направил и кој што заборавил.
Лесно е да се слави автор кој веќе не може да побара ништо од институциите и од општеството. Многу потешко е да му дадеш достоинство додека е жив.
А признавањето на живиот творец не значи постојано фалење. Напротив. Значи неговото дело да биде присутно во јавниот простор, да се чита, прикажува, преиздава, истражува и критички преиспитува. Да разговараат со него помладите. Да биде дел од културниот континуитет, а не експонат што се вади од депо само за јубилеј.
На еден автор не му е потребна иконизација. Потребно му е неговото дело да живее.
Маргинализацијата ретко изгледа како забрана
Најопасниот облик на културно потиснување денес не е отворената забрана. Таа барем е видлива. Маргинализацијата е потивка.
Едноставно престануваат да те повикуваат. Нема место во програмата. Нема простор во медиумите. Нема пари за ново издание. Нема термин за ретроспектива. Нема иницијатива за дигитализација на архивата. Нема истражување на опусот. Нема сериозно интервју.
Никој формално не рекол дека творецот повеќе не е важен. Сите ќе потврдат дека е значаен. Само што таа значајност веќе не произведува никаква реална грижа.
Така едно општество може истовремено да се гордее со своите великани и да ги остави во осаменост.
Особено во мала култура тоа е опасен луксуз. Големите култури имаат огромни институционални механизми на меморија: архиви, фондации, катедри, музеи, издавачки програми, критички изданија. Кај нас исчезнувањето на еден човек од јавноста понекогаш значи и исчезнување на огромен дел од материјалот што тој го носел со себе.
Не губиме само личност. Губиме контекст.
Секоја нова генерација сака да започне од себе
Во културата постои уште една човечка слабост: желбата на секоја генерација да верува дека токму со неа започнува вистинската современост. Младите автори природно сакаат простор и право на сопствен јазик. Тоа е здраво. Култура без нови имиња се претвора во музеј. Проблемот почнува кога новото се гради со бришење на старото, како признанието кон претходникот да ја намалува вредноста на наследникот. Не ја намалува.
Големиот творец зад себе остава простор, а не сенка. Од него може да се тргне, со него може да се спори, против него може да се пишува. Сето тоа е дел од живата култура. Но најлесно е да се однесуваме како да не постоел. Тогаш нема потреба да се споредуваме. Нема потреба да знаеме што било направено пред нас. Нема опасност да откриеме дека некоја наша „нова“ идеја веќе била многу посериозно промислена пред триесет години.
Затоа односот кон доајените е и тест на интелектуалната зрелост на една средина. Незрелата култура постојано се прогласува себеси за почеток. Зрелата знае дека е продолжение.
Институциите ја чуваат меморијата само ако ја практикуваат
Често вината ја префрламе на публиката: луѓето не читаат, не одат на изложби, младите не ги знаат старите автори. Но како да ги знаат? Кој им ги доближува?
Културната меморија не се наследува автоматски. Таа се гради. Ако делата не се преиздаваат, ако филмовите не се прикажуваат, ако музиката не се архивира и повторно претставува, ако за авторите нема документарни емисии, монографии, разговори, јавни предавања и дигитални архиви, тогаш заборавот не е случајност. Тој е резултат.
Институциите понекогаш се однесуваат кон заслужните творци како кон обврска што треба протоколарно да се исполни. Свечена академија за осумдесетти роденден, пригоден говор, букет, фотографија – и готово. А што се случува со делото? Каде е критичкото издание? Каде е архивата? Каде е преводот? Каде е разговорот со авторот додека неговата меморија сè уште може да разјасни важни моменти од културната историја?
Тоа се посуштинските форми на почит.
И човечкото достоинство е дел од културата
Постои и една страна што ретко ја спомнуваме. Зад зборот „доајен“ стои жив човек. Човек кој го гледа светот во кој создавал како продолжува без него. Гледа дека некои од оние на кои им помагал веќе не се јавуваат. Дека институциите што некогаш го барале сега го паметат главно за пригодни датуми. Дека новите културни кругови го почитуваат декларативно, но не го познаваат неговото дело.
Не треба секој голем автор доживотно да биде во центарот на вниманието. Тоа би било неприродно и неправедно кон новите генерации. Прашањето е друго: дали умееме да направиме место за достоинствено присуство? Дали знаеме да кажеме „ова е човек од кого имаме што да научиме“ додека тој човек сè уште седи спроти нас? Или нашето најголемо признание секогаш пристигнува кога е столот веќе празен?
Културата се гледа по тоа кого не заборава
Односот кон доајенот всушност кажува многу повеќе за општеството отколку за самиот творец. Неговото дело веќе постои. Тоа може да биде големо или помало, прифатено или оспорувано – времето ќе го направи своето вреднување. Наш избор е како ќе се однесуваме кон човекот и кон наследството додека се пред нас. Можеме да продолжиме со познатата навика: малку молк додека е жив, многу пофалби кога ќе почине. Комеморација наместо разговор. Спомен-плоча наместо присуство. Големи зборови тогаш кога веќе ништо не можат да променат. Или можеме да сфатиме дека почитта има смисла само кога е навремена.
На творецот-доајен не му должиме некритичко восхитување. Му должиме внимание. Право неговото дело да остане во оптек, да биде видено, читано, слушано, преиспитувано. Му должиме простор во колективната меморија што самиот помогнал да се создаде.
Зашто најтажната форма на национална неблагодарност не е кога ќе заборавиме некого по неговата смрт, туку кога ќе го прогласиме за великан дури откако со години сме се однесувале како да го нема.
