СО МЕРА ПРОДАА, АМА ОКАТА ТРИСТАДРАМ ЈА ДАВА
Кога мерата не е мера, туку умисла
Има приказни што не стареат. Не затоа што се само народни умотворби, туку затоа што се огледало. Огледало во кое и денес можеш да се видиш – ако имаш храброст да погледнеш.
Еден човек праел ал`шверешо од еден бакал на вересија. Зел човекот сина си по себе и отишол кај бакалот да купува зајре. Сцената е едноставна, речиси наивна. Му рекол: „Дај му на детево, бакалбаши, троа зајре“. А бакалот – мерач, трговец, човек од занает – од сите зајриња што му мерел по една ока, му давал ексик по еден стодрам. Демек, оката тристадрам.
Детето го сетило тоа. Го видело кусурот што недостига. Го осетило неправдата, ама се застрамило да каже. И тука почнува суштината – не во бакалот, туку во молкот.
Кога си дошло дома, му рекло на татко му вџашено дека бакалот има ниет да не запустит. Зошто? Бидејќи на секоја ока дава по стодрам ексик. Детска логика – чиста, проста, математички точна.
А таткото? Таткото се насмевнал на начин што не е невин. „Ние нека сме живи, нека јади и бакало од нас по стодрам, ние пак по тристадрам од него ќе јадиме. Не оти пари ќе му дајме да! Будала дал, итр јал!“
Тука приказната престанува да биде фолклор. Станува дијагноза.
Ал`шверешот како филозофија
Зборот „ал`швереш“ има ориентално потекло и означува трговија, но и итрина во размената. Во многу балкански култури тој носи двојна нијанса – и занает, и лукавство.
Но овде не станува збор само за збор. Станува збор за став кон животот.
Таткото не е жртва. Тој е стратег. Не го интересира стодрамот што му го земаат. Го интересира тристадрамот што ќе го земе назад. Тоа е логика на компензација – не праведност, туку рамнотежа преку измама.
Во економијата постои поим „moral hazard“ – ситуација кога некој презема ризик затоа што последиците не ги носи целосно сам. Во нашата приказна, и бакалот и таткото играат иста игра. Секој мисли дека е поитар од другиот. Секој верува дека ќе излезе добитник.
А губитникот? Тоа е системот на доверба.
Детето како последен коректив
Мене најмногу ме интересира детето. Не бакалот. Не таткото. Детето.
Детето ја гледа неправдата и ја чита буквално. Ако секоја ока е покуса за стодрам, тогаш некој ќе запустит. Тоа е проста аритметика на совеста. Не е трговија, туку морална сметка.
Современите истражувања во бихејвиорална економија покажуваат дека децата имаат силно вродено чувство за фер-плеј. Експерименти како „Ultimatum Game“ покажуваат дека луѓето – па дури и децата – одбиваат неправедна распределба, дури и ако тоа значи да изгубат нешто.
Значи, не е проблемот во тоа што некој краде стодрам. Проблемот е што го нормализираме.
Кога таткото вели „Будала дал, итр јал“, тој ја легитимира логиката на снаоѓање. Таа логика денес ја гледаме насекаде – во политика, во бизнис, во секојдневни мали измами што ги оправдуваме со „сите така прават“.
Со мера продаа – ама мерата е во нас
Оката денес не се мери во стодрами. Се мери во проценти, провизии, даноци, тендери, камати. Но принципот е ист.
Кога ја читам оваа приказна, не ја гледам како осуда на бакалот. Го гледам таткото. Го гледам моментот кога детската совест се судира со зрелата циничност.
И си поставувам едно прашање: дали навистина сме поитар од системот, или само сме негов производ?
Можеби бакалот навистина ќе запустит. Но можеби ќе запустиме сите, кога мерата ќе престане да значи правда, а ќе стане алатка за манипулација.
А детето? Детето ќе порасне. И ќе научи дека стодрамот не е проблем, ако тристадрамот ти се враќа.
И тука приказната станува опасна.
СО МЕРА ПРОДАА, АМА ОКАТА ТРИСТАДРАМ ЈА ДАВА
Еден чоек праел ал`шверешо од еден бакал на вересија. Зел чоеко сина си по себе и отишол кај бакало да купуа зајре.
-Дај му на детево, бакалбаши, троа зајре-му рекол чоекот.
Од сите зајриња, што му мерил по една ока, му дал ексик по еден стодрам. Демек оката тристадрам. Детето тоа нешто го сети, бакало оти му даде од сите зајриња по стодрам кусо, арно ама се застрамило да му речи да не му дава кусо. Си зело зајрето и си отишло дома.
-Татко бре, татко-му рекло детето вџашено- ами бакалон наш има ниет да не запустит.
-Заошто, бре синко, ќе не запустел-му рекол татко му- ја кажи ми да чујам?
-Море, како заошто, бре татко-му рекол син му-кога на секоја ока зајре ни дава по стодрам ексик? Ете затоа ќе не запустит.
-Море де, бре синко-му рекол татко му- ние нека сме живи, нека јади и бакало од нас по стодрам зајре, ние пак по тристадрам од него ќе јадиме. Не оти пари ќе му дајме да! Будала дал, ит`р јал!
-Е, лели било така, ако ни дават ексик-му рекло детето.
