Кога уметноста одлучува да не биде разумна
Понекогаш, за да ја разбереш реалноста, мораш прво да ја оттурнеш. Да ја оттурнеш логиката, редот, правилата, па дури и пристојноста. Надреализмот токму тоа го направи – не како каприц, туку како свесна, радикална одлука.
Надреализмот – од францускиот surrealisme, „надстварност“ – не е само уметнички правец. Тој е бунт против рационалното, против пристојно средената мисла, против синтаксата што ти вели како смееш да чувствуваш. Тој е обид да се запише она што во нас се случува пред разумот да го цензурира.
Франција, 1920-тите – кога потсвеста станува терен на револуција
Движењето се појавува во Франција во 1920-тите години, во период по Првата светска војна – време на разочараност, траума и општествена криза. Не е случајно. По масовното уништување и распадот на илузиите, многумина уметници почувствуваа дека традиционалниот јазик е немоќен да ја објасни стварноста.
Во 1924 година, Андре Бретон го објавува првиот „Манифест на надреализмот“, поставувајќи ги темелите на движењето. Во него го дефинира надреализмот како „чист психички автоматизам“ – обид мислата да се запише без контрола на разумот. Подоцна следуваат втор манифест во 1930 година и трет во 1942 година. Ако сакаш да видиш како изгледа тој документ, можеш да го погледнеш дигиталното издание на „Manifesto of Surrealism“ од 1924 година.
Самото име surrealisme прв го употребува Гијом Аполинер во 1917 година, во предговорот за балетот „Parade“, а подоцна и во драмата „Тирезиини дојки“ (1918). Но вистинската организациона и идеолошка рамка ја поставува токму Бретон.
Автоматското пишување – кога зборовите излегуваат без дозвола
Надреалистите го воведуваат поимот ecriture automatique – автоматско пишување. Тоа значи да седнеш и да пишуваш без да размислуваш, без да коригираш, без да се прашуваш дали има смисла. Да му дозволиш на несвесното да зборува.
Овде неизбежно се допира до психоанализата на Сигмунд Фројд. Неговата теорија за потсвеста, соништата и потиснатите желби станува теоретска подлога за надреалистите. Соништата – тие нелогични, распарчени, апсурдни сцени – стануваат легитимен материјал за уметност.
И тука се случува нешто суштинско: јазикот повеќе не служи за објаснување, туку за откривање.
Поетите што не се плашат од хаос
Од книжевното наследство, надреалистите ги признаваат само оние што веќе го кршеле редот: П. Борел, Жерар де Нервал, Лотреамон и Артур Рембо. Поети кои не дозволиле логиката да ги дисциплинира чувствата.
Меѓу најзначајните француски надреалисти се Андре Бретон, Пол Елијар, Робер Деснос, Антонен Арто, Филип Супо, Рене Шар и Луј Арагон – кој подоцна се приближува до комунистичкото движење. Нивните текстови не се лесни за читање. Но не ни треба да бидат. Тие не сакаат да ти угодат. Сакаат да те разнишаат.
Списанието „La Revolution surrealiste“ (1924-1929) станува центар на оваа интелектуална експлозија. Таму не се објавуваат само песни, туку и провокации, анкети, скандали. Надреалистите не се мирни уметници – тие се активни рушители на „редот на нештата“.
Надреализмот како социолошки отпор
Социолошки гледано, надреализмот е реакција против буржоаскиот морал и традиционалистичката култура. Тој програмски негира сè што го поврзува човекот со општествените конвенции – морални, естетски, па дури и формални.
Тука има и нихилизам, и утопија, и политички импулс. Не случајно дел од надреалистите се приближуваат до марксизмот. Тие веруваат дека ослободувањето на потсвеста е чекор кон ослободување на човекот од општествениот притисок.
Сликарството – кога сонот станува видлив
Надреализмот не останува само во литературата. Во ликовната уметност, неговите корени можат да се најдат во метафизичкото сликарство на Џорџо де Кирико. Неговите празни плоштади, издолжени сенки и нереални перспективи се вовед во свет каде логиката е суспендирана.
Во 1925 година во Париз се одржува првата групна изложба на надреалистите. Меѓу уметниците се појавуваат имиња како Макс Ернст, Хуан Миро, Ив Тангуј, а подоцна и Салвадор Дали. Делата на Салвадор Дали денес се можеби најпрепознатливиот визуелен израз на надреализмот – часовници што се топат, пејзажи што личат на сон, предмети што не припаѓаат таму каде што се.
Надреалистички импулси се појавуваат и во филмот, особено во соработката меѓу Дали и Луис Буњуел, во филмот „Un Chien Andalou“ (1929) – дело што и денес предизвикува шок.
Надреализмот денес – дали навистина исчезнал?
Ако ме прашаш дали надреализмот завршил како историска епизода – би рекол не. Како организирано движење, да, тој има своја временска рамка. Но како импулс – како потреба да се пробие реалноста – тој никогаш не исчезнал.
Го гледаме во современата уметност, во киното, во рекламата, па дури и во дигиталната култура. Во времето кога реалноста е веќе фрагментирана од медиуми, алгоритми и виртуелни идентитети, надреализмот не изгледа чудно. Изгледа – логично.
И можеби тука е неговата најголема иронија. Движење што сакало да ја надмине стварноста, денес изгледа како нејзино огледало.
