Детето со прстот минува од едно кратко видео на друго. Возрасниот седнат до него го прави истото. Двајцата имаат пристап до повеќе забава отколку што можеле да замислат претходните генерации, а сепак и двајцата по десетина минути повторно бараат нешто ново. Сликата е толку обична што веќе не ја забележуваме. Токму во неа се крие еден од парадоксите на нашето време: никогаш не сме биле толку забавувани, а можеби никогаш не сме играле толку малку.
Забавата и играта често ги употребуваме како да се исто нешто. Не се. Забавата може да ни биде подготвена, спакувана и испорачана. Играта бара да влеземе во неа. Таа бара присуство, фантазија, движење, договор со другиот, ризик да изгубиме и слобода да измислиме правило што до пред една минута не постоело.
Современото општество произведува огромни количини забава, но сè потешко создава простор за вистинска игра. Тоа не е проблем само на детството. Возрасниот човек исто така ја губи играта кога секоја негова активност мора да има цел, резултат, публика или пазарна вредност.
Детството што веќе нема празен час
Детската игра некогаш почнуваше со едноставната реченица: „Ајде да измислиме нешто“. Од две камчиња се правеше гол, од стара кутија куќа, од гранка меч, од тесен двор цела држава. Просторот можеше да биде мал, но фантазијата немаше квадратура.
Децата сами ги создаваа правилата, ги менуваа кога играта ќе заглавеше и се расправаа кога некој ќе се обидеше да ги прекрши. Некој губеше и се лутеше, некој мамеше, некој си заминуваше дома, па набргу повторно се враќаше. Во тој навидум неуреден свет детето учеше да преговара, да чека ред, да поднесува пораз, да ја брани својата идеја и да го препознава расположението на другите.
Играта затоа не е украсен додаток на детството. Таа е едно од неговите главни работни места. Конвенцијата за правата на детето го признава правото на одмор, слободно време и игра, додека Американската академија за педијатрија ја поврзува слободната игра со развојот на јазикот, саморегулацијата, социјалните односи и способноста за решавање проблеми.
Сепак, денот на современото дете сè почесто е поделен на часови, тренинзи, курсеви, домашни задачи и внимателно организирани активности. Возрасните, најчесто со добра намера, се обидуваат да му обезбедат што повеќе можности. Резултатот понекогаш е дете кое има богата програма, но нема време самото да одлучи што ќе прави.
Празниот час почна да нè плаши. Го доживуваме како пропуштена можност, како неорганизираност или како простор во кој детето ќе почне да се досадува. А токму досадата често е прагот на играта. Кога нема подготвена содржина, детето мора да побара нешто во себе, во просторот или во другиот човек. Од тоа барање се раѓа идејата.
Во написот за значењето на детските градинки Паноптикум веќе ја отвора важноста на неструктурираната игра како простор во кој детето ја развива креативноста, моториката и самостојноста. Таа игра не изгледа секогаш уредно. Понекогаш е гласна, хаотична и неефикасна според мерилата на возрасните. Токму затоа е детска.
Екранот не е виновен за сè
Најлесно е целата вина да се префрли врз телефонот. Така добиваме јасен непријател, но не и вистинско објаснување. Дигиталните игри можат да бараат стратегија, соработка, креативност и упорност. Тие можат да поврзат деца што живеат далеку едни од други, да отворат нови светови и да создадат чувство на припадност.
Истражувањата на УНИЦЕФ за дигиталната игра покажуваат дека добро осмислените видеоигри можат да ја поддржат детската автономија, креативност, компетентност и способност за градење односи. Значи, прашањето не е дали една игра се одвива на екран или на улица. Поважно е што бара од детето и што остава зад себе.
Постои голема разлика меѓу дете што со пријателите создава заеднички свет, решава задача и разговара и дете што механички минува низ бескрајна низа кратки стимули. Едниот екран може да ја отвори фантазијата, другиот само да го задржува вниманието. Едната активност има почеток, развој и крај. Другата е направена никогаш да не заврши.
Токму затоа расправата за технологијата не треба да се сведе само на броење минути. Важни се содржината, контекстот, возраста, придружувањето од возрасен и она што дигиталната активност го заменува. Ако екранот го истиснува сонот, движењето, непосредниот разговор и играта на отворено, тогаш проблемот не е во технологијата како предмет, туку во нерамнотежата што ја создава.
Светската здравствена организација нагласува дека малите деца треба да поминуваат помалку време во седечка положба пред екран, а повеќе во активно движење и игра. Телото не е додаток на детството. Детето го запознава светот со трчање, допирање, качување, паѓање, мерење на силата и чувствување на просторот.
Проблемот со екраните станува уште појасен кога ќе погледнеме што им нудиме како алтернатива. Не е доволно да му го земеме телефонот на детето ако пред зградата нема безбедно место за игра, ако училишниот двор е заклучен, ако паркот е запуштен, а родителот нема време да излезе со него. Забраната без простор, пример и заедништво е само празна воспитна наредба.
Во текстот „Детството не се губи од телефонот, туку од животот што му го даваме“ токму тоа станува клучна поента: технологијата не влегува во празен простор. Таа го зазема времето од кое претходно сме ги отстраниле дворот, спонтаното дружење, тишината и присутниот возрасен.
Возрасните се забавуваат, но дали уште играат?
Возрасниот човек ретко ќе признае дека престанал да игра. Тој ќе каже дека нема време, дека има обврски или дека играта е за деца. Потоа ќе помине два часа пред серија што едвај ја следи, ќе прелистува објави без да памети што видел или ќе купи нешто што ветува краткотрајно расположение.
Ниту гледањето филм, ниту користењето телефон, ниту купувањето нешто убаво се проблем сами по себе. Проблемот почнува кога целото слободно време станува пасивно примање содржини создадени од некој друг. Човекот е забавуван, но не учествува. По таквата забава често не се чувствува одморено, туку само привремено одвлечено од сопствениот замор.
Играта кај возрасните може да биде шах, карти, квиз, фудбал, танцување, планинарење, аматерски театар, свирење, цртање, редење сложувалка или готвење без страв дека резултатот мора да биде совршен. Не ја определува предметот, туку односот. Во играта човекот си дозволува да биде почетник, несмасен, љубопитен и неефикасен.
Современиот возрасен тешко ја поднесува токму таа неефикасност. Неговиот ден е измерен со рокови, чекори, калории, пораки, задачи и резултати. Дури и хобито лесно станува проект. Трчањето мора да биде снимено, оброкот фотографиран, патувањето објавено, а вештината претворена во дополнителна заработка. Сè што сакаме набргу мора да покаже некаква корист.
Така исчезнува најважната особина на играта – слободата да постои без оправдување. Играта не мора да нè направи попродуктивни, иако често нè прави поотворени, пофлексибилни и покреативни. Истражувањата за разиграноста кај возрасните покажуваат поврзаност со задоволството од животот, позитивното психолошко функционирање и поактивниот начин на живеење. Тоа не значи дека играта ги решава животните проблеми. Таа ни дава друг начин да се движиме низ нив.
Играта како средба меѓу генерациите
Највредната игра можеби е онаа во која детето и возрасниот привремено ги напуштаат своите вообичаени улоги. Родителот престанува да биде само организатор, контролор и исправувач. Детето добива можност да го види како човек кој греши, губи, се смее и повторно се обидува.
Не е пресудно дали играат со топка, карти, коцки, конзола или измислени ликови. Пресудно е дали навистина се присутни. Заедничката игра не е уште една точка во распоредот за „квалитетно родителство“. Таа е миг во кој никој не мора да произведе резултат.
Во текстот за родителите, децата и времето за присуство, најважната порака е дека блискоста не се создава со совршено испланиран ден, туку со внимание што не е поделено меѓу разговорот и екранот. Играта е еден од најприродните облици на такво внимание.
На масата со карти можат да седнат три генерации. На маалскиот терен привремено исчезнуваат професиите и титулите. Во друштвената игра детето може да го победи возрасниот, тивкиот човек да стане стратег, а најсериозниот во собата да се смее поради бесмислено правило. Таа мала промена на улогите нè потсетува дека односите не мора секогаш да бидат засновани врз авторитет, корист и обврска.
Градови полни со содржини, а сиромашни со игра
Кога зборуваме за играта, одговорноста лесно ја префрламе врз семејството. Но детето не живее само во домот. Тоа живее и во градот, населбата, училиштето и јавниот простор. Ако тие места не дозволуваат движење, самостојност и средба, тогаш правото на игра останува само убаво напишана реченица.
Градот може да има трговски центри, ресторани и комерцијални забавни центри, а сепак да нема доволно достапни места на кои детето ќе игра без билет и без однапред подготвено сценарио. Може да има многу содржини за семејства, но малку простори што навистина им припаѓаат на децата.
Истото важи и за возрасните. Нивната забава сè почесто е врзана со трошење пари. За средба е потребна маса во локал, за доживување билет, за хоби опрема, за одмор патување. Слободното време полека се претвора во уште еден пазар на кој ни се продава чувството дека живееме.
Играта го нарушува тој модел бидејќи не мора да биде скапа. Понекогаш ѝ треба топка, табла, музика или само неколку луѓе што се согласиле да го остават сериозниот свет настрана. Таа не го негира реалниот живот. Напротив, нè враќа во него поцелосни.
Не ни недостига забава, туку слобода
Некои облици на забава нè одмораат, нè поврзуваат и ни отвораат нов поглед. Други само го продолжуваат заморот со посветол екран. По нив сме повторно немирни, подготвени да побараме ново видео, нова епизода, нов производ или нов краток удар на возбуда.
Играта има поинаков ритам. Таа бара да ризикуваме без катастрофа, да изгубиме без понижување, да соработуваме без договор и да измислуваме без гаранција дека идејата ќе успее. Кај детето таа е проба за животот. Кај возрасниот е можност животот да не се претвори само во подготовка за следната обврска.
Нашето совремие нема недостиг од забава. Има недостиг од слободен простор, неподелено внимание и дозвола човекот да прави нешто што нема веднаш да стане содржина, статус, производ или резултат.
На децата им треба време во кое нема да бидат публика на туѓата фантазија. На возрасните им треба храброст повторно да бидат смешни, љубопитни и неиспланирани. А на сите ни треба општество што нема да ја смета играта за губење време.
Можеби вистинската мера за еден здрав и човечки свет не е само колку работи, произведува и постигнува, туку дали неговите деца имаат каде да играат – и дали неговите возрасни сè уште знаат како.
