Современиот човек ретко има чувство дека едноставно живее. Почесто има чувство дека доцни, стигнува, брка, избегнува, пресметува, одговара, проверува и повторно тргнува. Утрото почнува со аларм, продолжува со известувања, пораки, сообраќај, рокови и туѓи очекувања, а вечерта неретко завршува со уште едно гледање во екранот – како да постои нешто итно што мора да се види пред сонот.
Така секојдневието добива ритам што повеќе потсетува на адреналински предизвик отколку на живот. Не затоа што секој ден ни носи вистинска опасност, туку затоа што сме научиле речиси секоја обврска да ја доживуваме како итност.
Адреналинот е дел од природниот одговор на организмот на закана и напор, а стресот е нормална човечка реакција на предизвици и тешки ситуации. Тоа го објаснуваат и стручните материјали на NCBI за физиологијата на стресната реакција и Светската здравствена организација во своите насоки за стресот. Проблемот почнува кога чувството на итност повеќе не е исклучок, туку позадина на целиот ден.
Удобност што не ни донесе повеќе време
Живееме во време на огромна технолошка удобност, а сепак многумина се чувствуваат како постојано да се во состојба на тревога. Машината пере, навигацијата го покажува патот, телефонот плаќа сметки, алгоритмот предлага што да читаме, слушаме и гледаме. На хартија, современиот човек би требало да има повеќе време од кога било.
Во реалноста секоја заштедена минута речиси веднаш се исполнува со нова задача.
Технологијата не го ослободи времето. Таа само го забрза неговото трошење.
На Panoptikum оваа состојба веќе ја отвораме преку темите во „Психологија на секојдневието“ – просторот во кој заморот од информации, стравот од тишината, потребата од внимание и внатрешниот притисок не се гледаат како изолирани слабости, туку како дел од начинот на кој е организирано современото секојдневие.
Култот на брзината
Брзината стана вредност сама по себе. Брзо да одговориш. Брзо да научиш. Брзо да напредуваш. Брзо да заработиш. Брзо да станеш видлив. Брзо да се снајдеш.
Дури и одморот треба да биде продуктивен. Патувањето мора да се документира, прошетката да се измери, книгата да се заврши, тренингот да се регистрира. Ако нешто не можеме да го измериме, објавиме или претвориме во резултат, лесно добиваме впечаток дека времето е потрошено залудно.
Тука адреналинскиот карактер на модерното живеење станува особено видлив. Не сме секогаш принудени да трчаме. Често самите го прифаќаме трчањето како доказ дека животот ни е важен.
Зафатеноста доби статус на престиж.
„Немам време“ понекогаш звучи речиси како признание за успех. Како да кажуваме: потребен сум, баран сум, нешто се случува со мене. Празниот простор, напротив, почна да предизвикува непријатност.
Чекањето без телефон станува чудно. Тишината делува празно. Ден без обврски може да создаде чувство на вина. Современиот човек толку долго живее под стимулација што мирот почнува да му личи на недостаток.
Телефонот како мал команден центар
Во џебот носиме уред што истовремено е часовник, канцеларија, весник, телевизија, продавница, банка, фотоапарат, карта, пошта и врата кон речиси сите луѓе што ги познаваме. Практичноста е огромна. Цената е што границата меѓу „достапен сум“ и „одмарам“ станува сè понејасна.
Секое известување бара мал дел од вниманието, а вниманието е ресурс што не се обновува со едно движење на прстот. Затоа и прашањето дали телефонот станал шеф на нашиот ден не е технолошко прашање. Тоа е прашање кој го одредува ритамот на нашиот живот.
Стравот дека ќе останеме назад
Зад многу од нашите брзања не стои амбицијата, туку стравот.
Страв дека ќе ја пропуштиме шансата. Дека некој друг ќе стигне пред нас. Дека ќе излеземе од тек. Дека професијата ќе ни стане непотребна. Дека ќе немаме доволно пари. Дека ќе остариме пред да сме го направиле она што сме го планирале.
Социјалните мрежи дополнително ја хранат споредбата. Пред нас секојдневно минуваат туѓи успеси, патувања, тела, кариери, станови, деца, вечери, автомобили и насмевки. Ретко ги гледаме часовите на несигурност, долговите, тишините, расправиите и стравовите што стојат зад нив.
Се споредуваме со туѓата сцена, а живееме во сопственото задкулисје.
Од таа споредба лесно се создава постојана внатрешна напнатост: треба уште нешто. Уште еден успех. Уште едно искуство. Уште една промена. Уште едно подобрување на себе.
Така човекот може да стане проект што никогаш не е завршен.
Возбудата како доказ дека сме живи
Постои и друга страна на приказната. Не сме само жртви на забрзувањето. Ние го сакаме.
Човекот отсекогаш ја барал возбудата. Предизвикот носи чувство на живост. Новата работа, патувањето, љубовта, ризикот, натпреварот, промената – сите тие го будат телото и свеста. Проблемот почнува кога секојдневната доза возбуда веќе не е избор, туку потреба.
Ако секој момент мора да биде интензивен, обичниот живот почнува да изгледа недоволен. Ручек без фотографија, ден без новост, викенд без патување, вечер без некаква содржина – сето тоа лесно добива изглед на празнина. А човечкиот живот во најголем дел е составен токму од такви моменти. Од исти улици. Познати лица. Повторени разговори. Домашни работи. Чекање. Рутини. Ако не умееме да ги живееме, ќе мора постојано да измислуваме нова возбуда за да го почувствуваме сопственото постоење.
Телото ја плаќа сметката
Човекот може долго да се убедува дека се снаоѓа. Телото е помалку дипломатско. Недостигот од сон, напнатоста, заморот, раздразливоста и тешкотиите со концентрацијата можат да се појават во периоди на продолжен стрес. Токму затоа Светската здравствена организација нагласува дека начинот на кој одговараме на стресот има значење за нашата благосостојба.
Не секој мејл е опасност. Не секој рок е пресуда. Не секоја грешка е катастрофа. Но ако секоја ситница ја третираме како итност, организмот добива многу малку простор за вистинско смирување. Модерниот човек затоа може да седи неподвижен пред компјутер и сепак да живее како да бега.
Физички мирни, психички во спринт.
Во сроден контекст, текстот за менталната хигиена како тивка секојдневна дисциплина го поставува токму прашањето што често го забораваме: дали се грижиме за сопствениот внатрешен простор пред тој да се претвори во место на постојана тревога?
Кој ни го задава темпото?
Најважното прашање можеби не е како да забавиме, туку кој одлучува колку брзо треба да живееме. Работата? Телефонот? Алгоритмот? Пазарот? Средината? Стравот? Навиката?
Не секое забрзување е лошо. Постојат периоди кога животот природно бара повеќе сила, внимание и ризик. Проблемот е кога привременото темпо станува траен модел.
Кога e сè итно, ништо веќе не е навистина важно.
Тогаш лесно може да поминат години исполнети со задачи, а сиромашни со присуство. Да сме биле на многу места, а ретко навистина таму. Да сме разговарале со стотици луѓе, а малкумина навистина да сме ги слушале.
Токму затоа овој есеј природно се надоврзува на пошироката тема „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“. Брзината не е само лична навика. Таа е култура, економски модел, технолошки ритам и начин на вреднување на човекот.
Да си го вратиме сопствениот пулс
Можеби најрадикалниот чин во културата на постојано забрзување е човек сам да си го одреди ритамот. Да не одговори веднаш. Да оди пеш. Да седи без екран. Да разговара без да проверува известувања. Да прифати дека не мора секој ден да биде спектакуларен за да биде вреден.
Тоа не е бегство од современоста. Не е ниту романтично враќање во некакво измислено поспоро минато. Тоа е обид човекот повторно да ја воспостави границата меѓу она што навистина бара реакција и она што само се претставува како итно.
Модерниот живот веројатно и натаму ќе личи на адреналински полигон. Светот нема да забави само затоа што сме уморни. Но постои голема разлика меѓу човек кој постојано е влечен од брзината и човек кој знае кога вреди да забрза.
Во таа разлика се крие една од поважните слободи на современиот човек: да не дозволи пулсот на светот секогаш да биде и негов пулс.
