Кога ќе се спомне ментална хигиена, многумина и денес прво помислуваат на стар, медицински термин – нешто што припаѓа на учебници, енциклопедии и стручни прирачници. Но токму тука почнува недоразбирањето. Менталната хигиена не е прашлив израз од некое друго време. Таа е и денес жива, суштинска и длабоко современа идеја: како човекот да го сочува внатрешниот поредок во свет што постојано го оттурнува од рамнотежа.
Во својата основна смисла, менталната хигиена се однесува на спречување на психички нарушувања, зачувување на душевното здравје и создавање услови човекот да живее психички постабилно, посмирено и пофункционално. Денес оваа идеја е блиска до поширокото разбирање на менталното здравје како состојба на благосостојба во која човекот може да се справува со стресот, да учи, да работи и да придонесува во заедницата. Тоа значи дека темата одамна не е ограничена само на психијатрија. Таа се прелева во воспитанието, образованието, работната култура, урбаното живеење, медиумите, семејните односи и целокупната социјална клима.
Од медицинска дисциплина до прашање на цивилизација
Во постарата литература менталната хигиена се опишува како медицинска дисциплина насочена кон превенција. Тоа е точно, но не е доволно. Зашто, штом еднаш признаеме дека психичкото здравје не се гради само во ординација, туку и дома, во училиште, на работното место и во јавниот говор, тогаш менталната хигиена станува многу повеќе од медицинска гранка. Станува прашање на цивилизација.
Не е случајно што уште одамна било забележано дека развојот на детето, квалитетот на воспитувањето и социјалната средина имаат длабока врска со подоцнежното ментално здравје. Денес тоа звучи речиси саморазбирливо, но токму ова сознание ја оттурнало темата од тесниот болнички контекст и ја вратило во реалниот живот. Психичката стабилност не се чува само со терапија кога веќе нешто ќе се распадне, туку и со навики, односи, чувство на сигурност, вредности и култура на секојдневието. Во таа смисла, менталната хигиена е и превенција, и воспитување, и јавно здравје, и општествена одговорност.
Историјата не почнува со модните зборови на денешницата
Иако денес почесто се користи изразот „ментално здравје“, терминот „ментална хигиена“ има подолга историја отколку што многумина претпоставуваат. Во американската историја на јавното здравје, терминот се врзува за Вилијам Свитсер, кој го употребил уште во 1843 година, а неговото дело „Mental Hygiene“ денес е достапно и во архивите на Националната медицинска библиотека на САД. Подоцна, концептот се развивал паралелно со пошироките обиди психијатријата да не биде само дисциплина на затворање и изолирање, туку и поле на превенција, грижа и општествена реформа.
Тука доаѓаме и до едно важно историско поместување. Кон крајот на 18 век, во Франција, под влијание на просветителските идеи и новото разбирање на човековото достоинство, започнува поинаков однос кон психички болните. Францускиот лекар Филип Пинел, кој во 1792 станува главен лекар во Бисетр, останува запаметен по реформите со кои ги оттурнува дотогашните сурови практики и симболично ги „отстранува синџирите“ од пациентите. Тоа не е само медицински чин. Тоа е културна и морална пресвртница: момент кога општеството почнува да гледа на душевно болниот не како на опасен отпад, туку како на човек.
Кога сведоштвото на еден пациент станува движење
Како организирано движење, менталната хигиена силно се развива на почетокот на 20 век. Тука клучна фигура е Клифорд Витингам Берс. По сопственото тешко искуство со психијатриски институции, во 1908 година ја објавува книгата A Mind That Found Itself, во која отворено сведочи за нехуманиот третман во установите за ментално болни. Истата година го основа Connecticut Society for Mental Hygiene, а веќе во 1909 е основан и National Committee for Mental Hygiene. Подоцна Берс е поврзан и со меѓународното ширење на движењето.
Тука е важно да се коригира една честа грешка што се повторува во секундарни текстови: првиот меѓународен конгрес за ментална хигиена во 1930 година не бил одржан во Њујорк, туку во Вашингтон, D.C., од 5 до 10 мај. Ова не е ситница. Кога пишуваме енциклопедиски или порталски текст, токму ваквите детали ја прават разликата меѓу прераскажана информација и уреднички проверена содржина.
Менталната хигиена денес – не само за болест, туку и за начин на живот
Современото разбирање на менталната хигиена не се исцрпува со прашањето како да се спречи нарушување. Денес прашањето е пошироко: какви услови мора да постојат за човекот да не се распадне под товарот на времето во кое живее? Во тој контекст, менталната хигиена се поврзува со образованието, економската несигурност, културата на работа, медиумската пренатрупаност, урбаната изолација, семејната нестабилност, квалитетот на слободното време и начинот на кој општеството произведува страв, споредба и притисок.
Токму затоа денес не е доволно да кажеме дека менталната хигиена се занимава со душевна болест. Таа се занимава и со начинот на кој се гради психичка отпорност. Со навиките што нè чуваат. Со ритамот на денот. Со способноста да се постави граница. Со одмор без вина. Со разговор што не е само размена на информации, туку и простор на доверба. Со медиумска исхрана, исто толку колку и со емоционална писменост.
Од пренатален период до старост – човекот не престанува да има внатрешен живот
Класичните поделби на менталната хигиена по животни периоди и денес имаат смисла. Има логика да се зборува за психичка поддршка во пренаталниот период, во раното детство, во школската возраст, во адолесценцијата, во зрелата доба и во староста. Зашто човекот не почнува да има внатрешен живот кога ќе стане возрасен. Напротив, многу од темелите на подоцнежната стабилност се поставуваат многу рано – во чувството на сигурност, во начинот на кој детето е видено, слушнато и прифатено.
Но исто толку е важно и тоа што современиот живот отвора специфични ризици кои не можат да се фатат само по возраст. Телесна попреченост, развојни тешкотии, зависности, изолација, маргинализација, медиумски притисоци, хроничен стрес, дигитална преоптовареност – сето тоа бара нов јазик и нови практики на ментална хигиена. Затоа денес овој поим повторно станува актуелен, иако често под други имиња.
Менталната хигиена не е луксуз за чувствителни луѓе
Најголемата грешка е кога темата се сведува на некаква мека, комфорна, полу-модна грижа за себе. Не, менталната хигиена не е луксуз и не е каприц. Таа е услов за внатрешна функционалност. Човек без ментална хигиена може надворешно да работи, да заработува, да одговара на пораки, да исполнува обврски – а одвнатре тивко да се распаѓа.
Затоа оваа тема не треба да им се препушти само на стручњаците. Да, професионалците се неопходни. Но принципите на менталната хигиена мора да влезат во секојдневниот живот: во начинот на кој воспитуваме, комуницираме, информираме, работиме, се одмараме и ги носиме сопствените тишини. Колку подоцна го сфатиме тоа, толку повеќе ќе живееме во општества со висока надворешна функционалност и ниска внатрешна издржливост.
На крајот, менталната хигиена не е само дисциплина. Таа е став. Потсетник дека човекот не се одржува само со храна, воздух и движење, туку и со смисла, односи, внатрешен ред и простор во кој душата не е постојано оттурнувана на маргините.
