Митологијата е еден од ретките вистински глобални светови. Не постои агол на планетата каде човекот не се обидел да ја раскаже својата вистина преку приказна. Некаде тоа се јунаци, некаде богови, некаде полубогови, а некаде само глас што доаѓа од небото или од длабочината на земјата. Но секогаш е истата потреба – да се објасни необјаснивото.
Кога велам мит, не мислам само на фантазија. Митот е начин на мислење. Тој е обид на човекот да создаде ред таму каде што владее хаос. Да ја објасни вселената, громот, дождот, смртта, љубовта, времето. Во еден период кога науката не била систематизирана како денес, митологијата била интелектуален инструмент. Денес тоа може да го читаме како симболика, но тогаш било светоглед.
Според класичната дефиниција на митологија како збир од симболички наративи, таа претставува систем од приказни преку кои една култура го структурира своето разбирање на светот. Добар вовед во академското разбирање на митот може да се најде во дефинициите на „myth“ на Encyclopaedia Britannica.
Митовите речиси секогаш се поврзани со религијата. Ликовите не се само литературни – тие се свети. Тие управуваат со дождот, со жетвата, со плодноста, со смртта. Митолошкиот свет не е мртов архив. Тој постојано се обновува. И денес живееме во модерна митологија – само што наместо храмови имаме кино-сали и стриминг платформи. Кога зборуваме за современ митолошки систем, неизбежно е да се спомне делото на J.R.R. Tolkien и филмската адаптација на Peter Jackson. „Господарот на прстените“ не е само фантазија – тоа е комплетна космологија.
Поделба на митологиите во светски рамки
Во научната литература постои регионална класификација на митологиите – африкански, азиски, европски, блискоисточни, американски и океаниски. Оваа поделба не е апсолутна, но помага во ориентација. Во рамките на американскиот континент, особено богат и комплексен е митолошкиот систем на Средна Америка – просторот на денешно Мексико и Централна Америка.
Маите, Астеките и митолошката архитектура на светот
Пред доаѓањето на Шпанците во 16 век, цивилизациите како Мајите, Астеките, Толтеките, Олмеките и Запотеките развиле исклучително комплексни митолошки и религиозни системи.
Во нивниот пантеон доминираат фигури како Quetzalcoatl, пердувестата змија – бог на знаењето, светлината и цивилизацијата. Тука е и Tlaloc, богот на дождот и плодноста, како и Tezcatlipoca, господарот на ноќното небо и судбината.
Треба да се направи една корекција во однос на календарот. Мајанскиот календар не бил „најточен со исклучок на современиот“, туку бил исклучително прецизен во астрономски пресметки, особено во рамките на Долгиот број (Long Count).
Митот за Петте Сонца – космологија на уништување и обнова
Митот за Петте Сонца е централна космолошка приказна во ацтечката традиција. Тој не е директно поврзан со „крајот во 2021 година“. Популарната интерпретација за апокалипса во 2012 година произлезе од погрешно толкување на завршувањето на еден циклус во мајанскиот Долг број на 21 декември 2012 година. Научната заедница одамна појасни дека тоа означува крај на календарски циклус, не крај на светот.
Митот зборува за четири претходни светови уништени од различни катаклизми – ѕверови, ветрови, оган и вода – и за петтото сонце под кое живееме ние. Симболиката е јасна – човештвото постојано ја повторува својата грешка, но секогаш добива нова шанса.
Толтеките – мистична врска меѓу историјата и легендата
Толтечката цивилизација, со центар во Тула (10-12 век), оставила монументални статуи познати како Атланти од Тула. Археолошките податоци за нив можат да се проверат преку Smithsonian National Museum of Asian Art.
Легендата за владетелот Ce Acatl Topiltzin Quetzalcoatl и неговото протерување од исток играла значајна улога во подоцнежните историски интерпретации. Но важно е да се нагласи историска корекција – Франциско Пизаро никогаш не слетал во Мексико. Тој ја освоил Империјата на Инките во Перу. Освојувањето на Астеките го предводел Hernán Cortés во 1519-1521 година. Оваа историска прецизност е суштинска.
Митологијата на Средна Америка не е само археолошки остаток. Таа е сведоштво дека човекот отсекогаш се обидувал да го разбере својот страв, својата алчност, својата надеж. И можеби најсилната порака од Петтото Сонце не е дека светот ќе заврши – туку дека светот ќе се повтори ако не научиме ништо.
