Микеланџело Буонароти не бил уметник на лесната убавина. Кај него човековото тело никогаш не е само тело, мермерот никогаш не е само камен, а библиската сцена никогаш не е само религиозна илустрација. Сè што допира изгледа како да е вовлечено во некаква внатрешна борба – меѓу материјата и духот, силата и ранливоста, создавањето и пропаста.
Токму затоа повеќе од четири ипол века по неговата смрт Микеланџело продолжува да делува современо. Не затоа што неговите скулптури и фрески се беспрекорни остатоци од една славна епоха, туку затоа што во нив има нешто вознемирувачки човечко. Неговите луѓе се силни, но не се спокојни. Тие се убави, но убавината кај нив речиси секогаш носи тежина.
Мермерот како затворена можност
Микеланџело е роден во 1475. година во Капрезе, во Тоскана, во време кога италијанската ренесанса веќе го менувала начинот на кој Европа размислувала за човекот. Античката уметност повторно станувала мерило, човечкото тело се враќало во центарот на визуелниот свет, а Фиренца била едно од местата каде што амбицијата, богатството, политиката, верата и уметноста постојано се судирале.
Микеланџело брзо го пронашол својот природен јазик – скулптурата. Во неговото сфаќање вајарот не му ја наметнува формата на каменот. Формата веќе се наоѓа во него. Работата на уметникот е да го отстрани вишокот. Оваа идеја прекрасно одговара на неговиот карактер. Кај Микеланџело создавањето не личи на украсување, туку на ослободување. Со ударите на длетото од безобличниот блок се појавуваат мускули, поглед, кожа, напнатост, страв. Каменот постепено престанува да биде камен.
Во „Пиета“, создадена додека бил уште многу млад, Богородица го држи мртвото тело на Христос со смиреност која е речиси понеподнослива од отворената болка. Композицијата е совршено избалансирана, мермерот е обработен со неверојатна нежност, но вистинската сила на делото не е во техниката. Таа е во тишината. Пред нас нема спектакл на смртта. Има мајка и мртво тело. Тоа е доволно.
Давид пред да го фрли каменот
Ако „Пиета“ е тишина, „Давид“ е напнатост непосредно пред движењето. Микеланџело не го прикажал библискиот јунак по победата над Голијат. Нема отсечена глава, нема славење, нема триумфална поза. Давид стои пред пресметката. Телото е подготвено. Погледот е насочен кон нешто што ние не го гледаме. Раката е непропорционално нагласена, мускулите се затегнати, а лицето не покажува сигурност колку што покажува концентрација.
Во тоа е еден од големите пресврти на Микеланџело. Херојството не го интересира како готов резултат. Го интересира мигот кога човекот мора да реши дали ќе дејствува. Затоа „Давид“ можел да стане повеќе од библиски лик. За Фиренца тој бил и политички симбол – слика на малата република која се гледала себеси опкружена со посилни противници. Но скулптурата ја надраснала конкретната политика. Давид останал слика на човекот пред сопствениот Голијат.
Не победник. Сè уште не.
Сикстинската капела и телото како теологија
Иронијата е што човекот кој пред сè се сметал себеси за вајар ќе создаде еден од најпознатите циклуси во историјата на сликарството. На почетокот на XVI век по нарачка на папата Јулиј II Микеланџело започнал да го слика таванот на Сикстинската капела во Ватикан. Резултатот бил огромен визуелен свет населен со пророци, сибили, предци, библиски фигури и тела што изгледаат како самата архитектура да не може да ги задржи. Во средиштето се сцените од Книгата Битие.
Најпозната меѓу нив е „Создавањето на Адам“. Бог се приближува кон човекот, Адам ја подава раката, а нивните прсти речиси се допираат. Токму тоа „речиси“ ја создава сликата. Меѓу двата прста има мал празен простор, но во него е собрана целата драма на создавањето. Човекот е оформен, телото пост има мал празен простор, но во него е собрана целата драма на создавањето. Човекот е оформен, телото постои, но нешто сè уште недостига. Животот се наоѓа во растојанието што треба да биде премостено.
Кај Микеланџело човечкото тело не е спротивставено на духовното. Напротив – телото станува негов носител. Мускулите, рацете, торзото, тежината на фигурата се јазик преку кој се зборува за создавањето, вината, спасението и смртта. Неговата религиозна уметност затоа никогаш не е бестелесна.
Децении подоцна Микеланџело повторно се вратил во Сикстинската капела за да го создаде „Страшниот суд“. Но светот веќе бил поинаков. И самиот уметник бил поинаков.
Ако таванот ја покажува величественоста на создавањето, „Страшниот суд“ ја покажува неизвесноста на неговиот исход. Телата се издигнуваат, паѓаат, се влечат, се спасуваат и пропаѓаат. Нема мирна небесна геометрија. Сè е движење. Во центарот е Христос, но ова не е нежниот Христос од побожните слики. Тој е моќна фигура на пресуда.
Дури и светителите изгледаат вознемирено. Меѓу нив е свети Вартоломеј кој ја држи сопствената одрана кожа. На неа Микеланџело, според најпознатото толкување, ги внел цртите на сопственото лице. Можеби е тоа еден од најмрачните автопортрети во историјата на уметноста: уметникот не се претставува како гениј, господар или славен човек, туку како празна кожа.
Генијот без митот
Лесно е Микеланџело да се претвори во легенда. Големиот гениј. Осаменикот. Човекот што го сликал таванот на Сикстинската капела. Надчовечкиот творец кој од мермер извлекувал совршени тела. Но митот може да го прикрие токму она што е најинтересно кај него.
Микеланџело бил човек со тежок темперамент, силни уверувања, несигурности, конфликти со нарачателите и речиси опсесивен однос кон работата. Живеел долго, видел политички преврати, војни, промени на папи, кризи на Фиренца и потреси во самата Црква. Неговата уметност не настанала надвор од тој свет. Таа го носи во себе. Дури и неговите недовршени скулптури – фигурите што како да се обидуваат да излезат од грубиот камен – денес изгледаат речиси како манифест на неговото творештво. Човекот никогаш не е сосема ослободен од материјата. Формата никогаш не е целосно завршена. Нешто секогаш останува заробено.
Човекот во средиштето
Микеланџело починал во Рим во 1564. година, на речиси 89-годишна возраст. Зад себе оставил скулптури, фрески, архитектура, цртежи и поезија, но неговото вистинско наследство тешко се собира во каталог на ремек-дела.
Тој му дал монументалност на човечкото тело, а потоа ја искористил таа монументалност за да покаже колку е човекот ранлив.
Во неговите дела човекот може да изгледа речиси божествено, но никогаш не станува бог. Секогаш постои напор, сомнеж, стареење, вина, страв или свест за смртта. Можеби токму затоа неговата уметност преживеала толку многу промени во вкусот.
Микеланџело не ни оставил само идеал за убавината. Ни оставил многу потешко прашање: што се случува со човекот кога неговата сила ќе се соочи со границата што не може да ја совлада?
Во мермерот, бојата и архитектурата тој цел живот го барал одговорот. А каменот, под неговите раце, никогаш не останал сосема нем.
