Маргинализацијата ретко почнува со голем гест. Почесто започнува со нешто речиси невидливо – со човек кого никој не го прашува што мисли, со населба низ која сите поминуваат, но малкумина навистина ја гледаат, со дете што во училницата постепено учи дека неговиот глас тежи помалку од гласовите на другите. Таа се создава таму каде што некого го тргаме од центарот на заедничкото внимание и го навикласовите на другите. Таа се создава таму каде што некого го тргаме од центарот на заедничкото внимание и го навикнуваме да живее на работ.
Да се биде маргинализиран не значи само да се биде сиромашен, невработен, припадник на малцинство или човек со попреченост. Маргинализацијата е поширока состојба. Таа се јавува кога некој формално е дел од општеството, а суштински нема еднаков пристап до неговите можности, институции, јазик, култура или јавен простор. Човекот е присутен, но неговото присуство не произведува влијание. Неговата приказна постои, но ретко станува дел од приказната што општеството ја раскажува за себе.
Невидливоста како форма на исклучување
Најуспешната маргинализација е онаа што престануваме да ја забележуваме.
Кога една група со години е отсутна од медиумите, книгите, управните одбори, културните институции или местата каде што се носат одлуки, нејзиното отсуство почнува да изгледа природно. Наместо да прашаме зошто некои луѓе постојано остануваат надвор, почнуваме да претпоставуваме дека таму им е местото. Токму тука маргинализацијата престанува да биде само општествен проблем и станува прашање на перцепција. Се создава центар што самиот себе се прогласува за нормален, а сè што не се вклопува во него се дефинира како периферија.
„Нормалниот“ човек има соодветно образование, работа, приходи, изглед, говор, семејство, здравје и животна биографија. Колку повеќе некој се оддалечува од оваа замислена мерка, толку полесно станува „друг“. Проблемот е што таа мерка никогаш не е толку природна колку што изгледа. Таа е создадена од навики, институции, економски односи и културни претстави. А она што општеството го создава, општеството може и да го промени.
Кога сиромаштијата станува идентитет
Особено e сурова економската маргинализација. Сиромаштијата не значи само дека човек има помалку пари. Таа го ограничува изборот, времето, здравјето, образованието и можноста за ризик.
Човек кој постојано размислува како да ја плати сметката за струја нема ист простор за планирање како оној што размислува каде ќе инвестира. Дете кое расте без книги, мирно место за учење или стабилен пристап до технологија формално можеби има исто право на образование, но практично не ја почнува трката од истата линија. Тука лесно се раѓа една од најопасните општествени заблуди – дека секој е целосно одговорен за местото на кое се наоѓа.
Се слави успехот како доказ за лична заслуга, а неуспехот се чита како личен дефект. Така структурниот проблем се претвора во морална пресуда. Сиромашниот веќе не е човек во тешки околности, туку човек кој „не се снашол“. Невработениот не е човек погоден од економски процеси, туку „неспособен“. Оној што живее на периферијата не е граѓанин со ограничени можности, туку некој што наводно сам ја избрал сопствената периферија.
Со ваквото мислење општеството си ја олеснува совеста. Ако секој сам ја заслужил својата положба, тогаш никој друг нема обврска нешто да менува.
Јазикот ја гради периферијата
Маргинализацијата се случува и преку зборовите. Начинот на кој именуваме луѓе никогаш не е сосема невин. Во секојдневниот говор лесно создаваме категории: „тие“, „таквите“, „дојденците“, „селаните“, „необразованите“, „чудните“, „проблематичните“. Со една зборовна етикета сложена човечка биографија се сведува на една особина.
Човек повеќе не е некој што сака, работи, греши, се грижи за своите деца, има стравови, желби и планови. Тој станува прип не е некој што сака, работи, греши, се грижи за своите деца, има стравови, желби и планови. Тој станува припадник на група за која однапред мислиме дека знаеме сè. Оттука почнува дистанцата. Прво некого го именуваме како различен. Потоа му припишуваме особини. Потоа објаснуваме зошто не ни е близок. На крај, неговата исклученост ни изгледа разумна.
Затоа јазикот не е декоративен дел од борбата против маргинализацијата. Тој е едно од местата каде што таа или се произведува или се разградува.
Периферијата не е секогаш географска
Во Македонија зборот „периферија“ лесно добива и буквално значење. Центарот и периферијата не се само метафори. Разликата меѓу главниот град и малите места, меѓу урбаниот центар и селото, меѓу населбите со инфраструктура и оние што со години чекаат основни услуги, создава различни животни можности. Не е исто каде си роден ако од местото на раѓање зависат пристапот до лекар, квалитетот на училиштето, јавниот превоз, културната понуда или шансата да најдеш работа без да се преселиш.
Кога млад човек мора да го напушти родното место не затоа што сака, туку затоа што таму не гледа иднина, тоа е повеќе од лична миграција. Тоа е знак дека географијата почнала да одредува колку вреди нечија можност. Но периферијата може да постои и во самиот центар на градот. Може да живееш на неколку километри од институциите, а сепак тие да бидат недостапни. Може да имаш телевизија, интернет и формално право на глас, а никогаш да не почувствуваш дека некоја политичка, културна или економска одлука навистина го зема предвид твојот живот.
Маргината не е место на картата. Таа е растојание од моќта.
Човекот што почнува сам да се исклучува
Најдлабоката последица доаѓа кога надворешната маргинализација ќе се претвори во внатрешна. По доволно одбивања, човекот престанува да тропа на вратата. По доволно потценување, престанува да зборува. По доволно пораки дека „тоа не е за тебе“, почнува самиот себе да се убедува дека навистина не е. Тогаш системот веќе нема потреба активно да исклучува. Исклучениот човек самиот го намалува сопственото присуство.
Ова е една од најтешките форми на маргинализација, затоа што станува дел од личниот идентитет. Човекот не вели повеќе: „Не ми дадоа можност“, туку: „Јас не сум за тоа.“ Разликата меѓу овие две реченици е огромна. Првата препознава неправда. Втората ја претвора неправдата во лична судбина.
Кој има право да биде во центарот?
Општеството без маргини е веројатно невозможна утопија. Секогаш ќе постојат разлики во влијание, богатство, образование и видливост. Но тоа не значи дека треба да прифатиме општество во кое истите луѓе постојано се осудени на периферија. Прашањето не е дали сите можат да бидат еднакво моќни. Прашањето е дали секој има реална можност да биде слушнат, образован, лекуван, вработен, претставен и почитуван. Токму тука се мери зрелоста на една заедница. Не според тоа како се однесува кон највидливите и најуспешните, туку според тоа колку простор им остава на оние што немаат моќ сами да го освојат.
Маргинализираниот човек не бара нужно посебен третман. Често бара нешто многу поедноставно – неговиот живот да не биде однапред оценет како помалку значаен. Можеби затоа најважното прашање не е кој денес се наоѓа на маргината.
Поважно е да се прашаме кој ја повлекол линијата што го ставила таму – и кому му одговара таа линија да остане на истото место.
