Кога една стара митра, црковен печат, ракопис или богослужбен предмет ќе се најде зад музејско стакло, посетителот најчесто го гледа како сведоштво за минатото. Ретко се прашува од каде дошол. Уште поретко – под какви околности бил изнесен од местото каде што со векови се чувал.
Токму тоа прашање мора да се постави кога станува збор за дел од културното и црковното наследство поврзано со Охрид и Македонија што денес се наоѓа во институции во Бугарија. Не заради дневна политика, ниту заради натпревар во национални митологии, туку заради едно многу поедноставно начело: културниот предмет има историја, сопственост, место на потекло и пат по кој стигнал до денешната витрина.
А тој пат понекогаш е непријатно добро документиран.
Ризница што постоела со векови – и прекинала во 1916. година
Охрид не е случајна точка на културната карта на Балканот. Во црквата „Света Богородица Перивлепта“ со векови се чувала ризницата на Охридската архиепископија. НУ Завод и музеј – Охрид наведува дека оваа ризница, која имала карактер на своевиден архиепископски музеј, постоела од 1516. до 1916. година. Истата институција пишува дека во 1916. година бугарската војска однела во Софија повеќе драгоцености, меѓу кои и музејскиот печат кој денес се чува во Црковниот музеј на Светиот синод на Бугарската православна црква.
Тоа не е усна легенда пренесувана низ семејни прикази. Во македонската документација се посочува и акт од 28. ноември 1916. година за предмети собрани, спакувани и испратени во Софија „на привремено чување“, при што во самиот документ тие се означени како сопственост на градот Охрид. Во објавените преписи се наведуваат црковни предмети, ракописи и други старини, со вкупен број од 84 предмети.
Токму зборот „привремено“ е суштински. Привремено чување не значи трајно присвојување. Војната може да објасни зошто нешто било преместено. Не објаснува зошто, повеќе од еден век подоцна, предметот не е вратен.
И бугарските извори го потврдуваат изнесувањето
Историскиот спор не исчезнува ако фактите се именуваат различно. Во бугарски извори настаните од 1916. година се толкуваат како акција за спасување на движните културни споменици од фронтот. Бугарското национално радио, пренесувајќи ја интерпретацијата на Националниот историски музеј, пишува дека по иницијатива на Богдан Филов била формирана научна мисија и дека движни споменици биле собирани и испраќани во Софија за да не бидат уништени во воените дејства.
Тоа е важна разлика во толкувањето – но не и во основниот факт: предметите биле земени од Македонија и однесени во Софија.
Уште позначајно е што самиот Филов во своите белешки од 1916. година детално ја опишува богатата црковна ризница во Охрид, иконите, полилеите и другите старини што ги затекнал таму.
Ако целта била заштита од војна, тогаш по завршувањето на војната природното продолжение на таа заштита би било враќањето. Заштитата не создава сопственост. Чувањето не го брише потеклото. Тука спорот престанува да биде само македонско-бугарска историска расправија и станува прашање на музејска етика.
Митрата на охридските архиепископи – предмет и симбол
Меѓу најпознатите предмети што се поврзуваат со охридската ризница е богато украсената митра на охридските архиепископи, која била изложувана во Националниот историски музеј во Софија. Бугарски медиуми ја претставуваат како предмет од наследството на Охридската архиепископија, а македонски црковни извори наведуваат дека била земена од „Света Богородица Перивлепта“ во 1916. година.
Митрата е особено впечатлива затоа што е невозможно да се гледа само како убав музејски експонат. Таа била дел од конкретен црковен простор, конкретна богослужбена и историска традиција и конкретна институција со седиште во Охрид. Одделена од тој простор, таа и натаму има уметничка вредност – но губи дел од сопствениот контекст.
Истото важи за печат, ракопис, крст, плаштеница или икона. Предметот не е само материјал. Тој е врска.
На Паноптикум неодамна пишувавме за единствената мозаична икона од XIV век во Охрид, која конечно стана дел од постојаната поставка. Нејзината вредност не произлегува само од каменот, стаклото и златото од кои е создадена, туку и од фактот што повторно може да се гледа таму каде што нејзината историја има природен континуитет.
Тоа е разликата меѓу предмет и наследство.
Не секој предмет со охридско потекло е автоматски украден
Токму затоа оваа тема не смее да се претвори во националистичко пребројување на сè што се наоѓа од другата страна на границата.
Во бугарската Национална библиотека, на пример, има ракописи за кои истражувањата покажуваат охридско потекло, но патот по кој стигнале во денешната колекција е различен или нецелосно познат. За Драготиниот минеј и апостол од крајот на XII и почетокот на XIII век библиотеката наведува дека најновите истражувања го врзуваат со Охрид, дека во 1896. година бил во збирката на Најден Геров и дека не е познат начинот на кој подоцна влегол во фондот на библиотеката.
Самата библиотека наведува и дека дел од грчките ракописи во нејзиниот фонд претходно се наоѓале во Охрид и оттаму биле донесени од Ефтим Спространов.
Овие случаи не треба автоматски да се ставаат во иста категорија со предмети за кои постои документација дека биле преземени во услови на воена окупација.
Токму тука е потребна сериозна македонска државна политика: предмет по предмет, инвентар по инвентар, документ по документ. Не парола, туку провениенција – целосна историја на сопственоста и движењето на секој предмет.
Таквата работа е побавна од патриотски говор, но е многу посилна.
Културното наследство не станува туѓо затоа што долго било чувано во туѓ музеј
Современата музеологија сè повеќе го отвора прашањето на потеклото на колекциите. Музеите ширум светот денес истражуваат како предметите биле набавени, особено кога станува збор за војни, окупации, колонијална власт или нерамноправни политички односи.
Меѓународниот совет на музеи – ICOM – ја става провениенцијата, враќањето и реституцијата меѓу основните етички прашања на современата музејска професија. Неговиот етички кодекс бара музеите одговорно да се однесуваат кон барања за враќање и да ја истражуваат историјата на предметите, особено кога тие се стекнати во услови на вооружен конфликт или политичка доминација.
Конвенцијата на УНЕСКО од 1970. година не може ретроактивно да се примени врз настаните од 1916. година. Тоа е правен факт и не треба да се премолчува. Сепак, УНЕСКО изречно нагласува дека нејзината неретроактивност не ги легитимира претходните незаконски трансфери и не исклучува други постапки и договори за враќање. За постари случаи постои и меѓувладин механизам што посредува во билатерални преговори за културни добра изгубени како резултат на странска окупација или незаконско присвојување.
Значи, реченицата „поминале сто години“ не е аргумент. Времето може да ја отежни правната постапка. Не ја поништува историската одговорност.
Македонија прво мора да знае што бара назад
Лесно е да се каже: вратете го украденото. Потешкиот дел започнува следниот ден.
Македонија треба да изработи јавен, научно поткрепен регистар на културни и црковни предмети изнесени од нејзината територија во различни историски периоди. За секој предмет треба да постојат фотографија, опис, првична локација, доказ за сопственост, околности на изнесување, денешна локација и архивска документација. Таму каде што доказите се недоволни, тоа треба чесно да се напише. Таму каде што се силни, државата треба да дејствува.
Не со навреди кон Бугарија. Не со повремени политички изјави пред избори. Не со натпревар кој има „постара“ историја. Со архивисти, историчари на уметност, правници, црковни лица, музеолози и дипломати.
Културното наследство се брани со институции. Паноптикум веќе го отвора истото прашање и во поширок контекст – наследството е жива меморија, а не декоративен материјал за свечени говори.
Враќањето не би било пораз за Бугарија
Најзрелиот исход не би бил нов историски конфликт, туку договор. Враќањето на предмет за кој недвосмислено е докажано дека бил однесен од Охрид во воени услови не би значело дека Бугарија ја „губи историјата“. Би значело дека една современа европска држава е способна да направи разлика меѓу проучување на историјата и поседување на туѓ предмет.
Историјата може да биде заеднички истражувана. Изложбите може да бидат заеднички. Дигиталните архиви може да се споделуваат. Реликвиите може привремено да гостуваат во Софија, Скопје, Охрид или во кој било европски музеј. Но сопственоста и местото на потекло не треба да се релативизираат само затоа што предметот долго стоел во туѓо депо.
Во време кога Охрид повторно се соочува со сериозни обврски за зачувување на своето светско наследство Македонија има и домашна одговорност: да покаже дека знае да го чува она што го бара назад. Тоа е важен дел од моралниот кредибилитет.
Витрината не е крај на приказната
Музејската витрина создава впечаток на конечност. Предметот е каталогизиран, осветлен, обезбеден и ставен во историјата што институцијата му ја напишала. Но витрината не може да ја избрише патеката по која предметот стигнал до неа.
Ако постои документ дека нешто било земено од Охрид и испратено во Софија на привремено чување, тогаш тој документ не е непријатна фуснота. Тој е почеток на прашањето за враќање.
Македонското културно и црковно наследство не треба да се брани со митови, туку со докази. И токму таму каде што доказите покажуваат дека предметите биле однесени без трајно право на сопственост, ставот треба да биде едноставен и мирен:
Украденото треба да се врати. Не за да се препише историјата, туку за предметите конечно да се вратат во неа.
