Има поговорки што не стареат. Не затоа што се духовити, туку затоа што се точни. А точноста, кога е болна, трае. „Магаре појде, магаре си дојде“ е една од тие реченици што како да ја слушам и денес – не како фолклор, туку како дијагноза.
Нема ум да сврши работа.
Во старо време, раскажува преданието што го запишал Марко Цепенков, пуштиле нашите чорбаџии еден човек на Стамбол да даде еден арзоал на баба-алието за една мака што имале рисјаните во Прилеп од турската власт. Тоа не било мала работа. Арзоал – тоа е писмена молба, жалба, официјално барање до властите во Османлиското Царство. Во време кога Османлиско Царство управувало со овие простори, тоа била единствената формална алатка на обесправениот човек.
Отишол човекот во Стамбол. Патот не бил краток, ниту евтин. Пари се собрале, надеж се вложила, доверба му била дадена. Но не му се сторило к`смет да го даде арзоалот на баба-алието. Шутикав бил во умот. И кога му снемало пари, си дошол назад во Прилеп – со истото што го понел. Со празни раце.
Кога се вратил и им кажал на чорбаџиите дека не го дал арзоалот, по не знам какви себапи, тие го ислушале. И го познале. Не само што не завршил работа – туку не ни разбрал зошто бил пратен.
А, бре, човек, оти да не го даиш арзоало на баба-алието? Не преесапи ли колку пари се арџаа за твоето одење во Стамбол?
А тој – со невина сериозност – им одговара дека не го дал со ова одење, ама ако го пуштат пак, белки ќе најде време да го даде.
Тука доаѓа реченицата што останала.
Еда арно да те пратиме, ама магаре ќе појдиш и магаре ќе дојдиш, како што појде и си дојде првио пат.
И така му рекле. И друг пратиле.
Оттогаш, во Прилеп останал зборот – Магаре појде, магаре си дојде.
Поговорката како огледало
Ова не е само анегдота. Ова е социјална анализа во една реченица. Поговорката не зборува за незнаење, туку за неспособност да се изврши доверена одговорност. Не секој што патува – напредува. Не секој што оди далеку – се враќа поразличен.
Во народната традиција, магарето често е симбол на тврдоглавост, но и на ограниченост. Тоа не е навреда – тоа е опис. И тука не станува збор за интелигенција во модерна психолошка смисла, туку за зрелост, расудување, свесност за задачата. Ако некој оди во Истанбул со доверена мисија и се враќа без да ја заврши, тогаш проблемот не е во патот, туку во човекот.
Зошто оваа реченица уште боли?
Денес не праќаме луѓе со арзоали во Стамбол. Денес имаме институции, дигитални платформи, правни механизми. Имаме формални процедури, како што дефинираат современите системи на управување и администрација, опишани дури и во историски прегледи на османлиската управа на реномирани енциклопедии како „Encyclopaedia Britannica“.
Но човечката слабост останува иста. Позиции се даваат, функции се доделуваат, ресурси се трошат. И некој оди – и се враќа – без суштински резултат. Формално бил таму. Реално – ништо не направил.
Поговорката станува метафора за сите ситуации кога човек не пораснува со задачата што му е доверена. Кога му се дава можност, а тој ја носи само како трошок.
Од фолклор до современ контекст
Збирките на Марко Цепенков не се само етнографија – тие се ментален архив на нашиот народ. Во нив има психологија, политика, морал и иронија. Оваа приказна, запишана во 19 век, е и денес валидна.
Затоа што прашањето не е дали човекот бил „шут“. Прашањето е – зошто бил пратен? И дали тие што го пратиле научиле нешто од тоа?
Поговорката не е навреда. Таа е предупредување. Ако немаш ум да свршиш работа – не тргнувај. Или ако веќе тргнеш – врати се поинаков.
Инаку, ќе останеш само пример во речникот на народната мудрост.
МАГАРЕ ПОЈДЕ, МАГАРЕ СИ ДОЈДЕ
Нема ум да сврши работа.
Во старо време пуштиле нашите чорбаџии еден чоек на Стамбол да даит еден арзоал на баба-алието за една мака што имале од Турците рисјаните во Прилеп.
Отишол чоеко во Стамбол и не се сторило к`смет да го даи арзоало на баба-алието, чунки бил шутикав во умо. Откоа и дојал парите што имал, си дошол во Прилеп и му кажал на чорбаџиите оти не го дал арзоало, по не знам какви себапи. Откоа беа го ислушале чорбаџиите чоеко, го познале оти бил шут и му рекле:
-А, бре, чоек, оти да не го даиш арзоало на баба-алието? Не преесапи оти толкуа пари кај се арџат за твоето одење во Стамбол?
-Е, вистина не го дадов арзоало со ова одење што појдов, чорбаџии, ама ајде пуштете ме текрар да одам, да белки ќе најдам време да го даам.
-Еда арно да те пратиме, бре чоече, ама па магаре ќе појдиш и магаре ќе дојдиш, како што појде и си дојде првио пат.
Така му рекле чорбаџиите и другего пратиле.
Оттогај останал тој збор во Прилеп: Магаре појде, магаре си дојде.
(зап. Марко Цепенков)
