Што мислам за лажењето? Мислам дека секоја лага најпрво ја нарушува стварноста, а потоа го нарушува односот. Затоа, кога некој ве лаже, не е доволно само да се фатите за фактот дека кажал невистина. Треба да се запрашате и зошто. Не за да го оправдате, туку за да разберете што точно се случува во односот. Лагата не паѓа од небо. Таа обично доаѓа од страв, од срам, од потреба да се зачува некоја слика за себе, од желба да се добие корист, или од неспособност да се изговори вистината таму каде што вистината боли.

Кога човек лаже, не лаже секогаш од иста причина

Тука, мислам, е првата важна разлика. Не е исто кога некој лаже за да се заштити од непријатна ситуација, кога лаже за да манипулира, кога лаже од навика, и кога лаже затоа што веќе не може да живее без сопствената измислена верзија за себе. Во секојдневниот живот луѓето често лажат за да избегнат срам, конфликт, понижување или губење на туѓото одобрување. Но има и такви што лажат за да стекнат предност, да произведат туѓа заблуда, да водат игри, да контролираат, да оттурнат од себе вина и одговорност. Тогаш лагата веќе не е само слабост – туку техника.

Психолошката литература навистина покажува поврзаност меѓу нарцисоидни црти и повисока склоност кон самопретставување, преувеличување и нечесност, особено кога на човекот му е важно да изгледа посилен, поспособен или повреден одошто навистина е. Но би било премногу лесно, а и неточно, секоја лага да се сведе само на нарцизам. Лажењето има повеќе корени: несигурност, страв од отфрлање, срам, навика, користољубие, па и длабоки личносни нарушувања. Затоа е поважно да се гледа функцијата на лагата, отколку брзата етикета.

Оној што е излажан исто така има прашање пред себе

Ова е тешкиот дел, но е суштински. Оној што е излажан треба да се запраша: зошто токму мене ми се лаже? Каков е нашиот однос? Што во тој однос е оттурнато, потиснато, неизговорено или неподносливо? Ако дете лаже родител, прашањето не е само дали детето погрешило, туку и дали во домот има доволно простор за вистина без страв. Ако партнер лаже партнер, прашањето не е само кој згрешил, туку и дали односот одамна е влезен во зона во која вистината се доживува како закана. Кај возрасните, лагата често е краток спој во комуникацијата: некој не може да ја издржи вистината, или некој друг не може да ја изговори.

„Лажеш“ е збор што веднаш отвора војна

Затоа јасно, но прецизно именување е многу поважно од агресивно означување. Зборот „лажеш“ е тежок, остар, обвинувачки и речиси секогаш ја крева одбраната до таван. Понекогаш е попаметно да се каже: „Тоа не е точно“, „Мислам дека не ми ја кажуваш вистината“, „Знам дека ова не е целата приказна“. Тука не станува збор за тактика на мекост, туку за тактика на точност. Кога директно го удривте другиот по идентитет, обично добивате бес. Кога го именувате несогласувањето со фактите, оставате простор разговорот да не се претвори веднаш во рововска пресметка.

Има лаги што се ситни, а има лаги што ја јадат душата

Да, постојат и таканаречени „невини“ лаги. Не секоја невистина е морално иста. Има ситуации во кои човек не сака да биде груб, не сака да отвори непотребна сцена, или едноставно се брани од нечија наметливост. Ако некој постојано бара заем што никогаш не го враќа, а вие му велите дека немате, иако имате, тоа не е исто со систематска измама, злоупотреба или манипулација. Животот не се состои само од лабораториски чисти вистини. Понекогаш вистината се кажува дозирано, а понекогаш нешто се премолчува за да не се произведе непотребна суровост.

Но тука има граница. Кога лагата станува средство за корист, за местенка, за дискредитација, за емоционална уцена, за креирање туѓа реалност, тогаш веќе не сме во зоната на социјална тактичност, туку во зоната на морален и понекогаш правен проблем. Тогаш на таквиот човек мора јасно да му се стави до знаење дека невистината е препознаена. Не со викање, туку со граница. Не со драма, туку со факт. Не со бескрајна расправа, туку со јасен сигнал дека манипулацијата нема да му помине.

Не секој лажливец е „Минхаузен“ – тука често се прави сериозна грешка

Една важна стручна корекција мора да се направи. Она што во секојдневниот говор често се нарекува „синдром Минхаузен“ не е исто што и обично, па ни патолошко лажење за сè и сешто. Денес стручниот назив е factitious disorder imposed on self – состојба во која човек фалсификува, создава или преувеличува симптоми на болест за да изгледа болен и да ја преземе улогата на пациент. Тоа е различен психијатриски феномен. Од друга страна, патолошкото лажење, познато и како pseudologia fantastica, се опишува како упорно, распространето и често компулзивно измислување приказни и идентитети, често со самоукрасување и претерување. Овие две појави се допираат преку измамата, но не се исто.

И уште нешто важно: патолошкото лажење сè уште не е јасно и едногласно заокружено како посебна самостојна дијагноза во современите дијагностички системи, иако постојат сериозни истражувања што тврдат дека треба да се сфаќа посебно, токму поради степенот на нарушување што го создава во односите и функционирањето. Тоа значи дека не е мудро секој што лаже многу брзо да се прогласува за „психијатриски случај“, но е исто така погрешно и да се релативизира кога лажењето станува хронично, компулзивно и разрушувачко.

Што велат стручњаците за помошта

Кога лажењето е длабоко вкоренето, особено кога е поврзано со патолошки обрасци, најсериозниот пат е психотерапијата. И кај factitious disorder imposed on self и кај патолошкото лажење, литературата упатува на психотерапевтски пристапи – особено работа на мисловните и однесувачките обрасци – додека лековите, ако воопшто се користат, обично не се „лек за лагата“, туку евентуално за придружна анксиозност, депресивност или други состојби. Кај состојбите поврзани со лажно прикажување на болест, фокусот е и на намалување на самоштетното однесување, затоа што таквите обрасци можат да бидат и опасни.

Вистината не се „истура“ секогаш одеднаш

Постои и обратната страна на оваа тема: дали секогаш и секому вистината мора да му се соопшти сурово, веднаш и до крај? Не мора. Постојат ситуации – болест, голем удар, траума, кревка психичка состојба – во кои вистината мора да се соопштува внимателно, постепено, „на лажичка“. Тоа не е кукавичлак, туку човечка мерка. Но мерката не смее да стане систем на измама. Разликата е голема: едно е да дозираш вистина за да не скршиш човек, а друго е да произведуваш невистина за да управуваш со него.

Затоа, на крај, мојот став е едноставен. Лагата никогаш не е само реченица што не е точна. Таа е знак. Понекогаш на слабост, понекогаш на карактерен дефект, понекогаш на страв, понекогаш на манипулативен ум, а понекогаш и на длабока психолошка мака. Но во секој случај, и оној што лаже и оној што е излажан имаат обврска кон самонабљудување. Без тоа, секој разговор се распаѓа во навреда, одбрана и повторување на истиот круг. Со тоа, пак, не се губи само вистината. Се губи и односот.