Наука што чита знаци, не само слики

Хералдиката е наука за грбовите, но ако сакаме да ја разбереме малку подлабоко, таа е многу повеќе од украсна дисциплина за штитови, лавови, круни и стари благороднички семејства. Таа е помошна историска дисциплина која го проучува настанокот на грбовите, правилата според кои тие се составуваат, нивната симболика и историјата на нивниот развој. Или, кажано поедноставно: хералдиката е јазик на идентитетот, напишан не со букви, туку со бои, знаци, форми и наследена меморија.

Во своите почетоци хералдиката главно се занимавала со опишување на грбовите. Тој опис се нарекува блазонирање – прецизен, речиси правнички јазик со кој еден грб може да се опише така точно што од зборовите може повторно да се нацрта. Во западноевропската традиција, хералдичките знаци се јавуваат во поширока употреба од втората четвртина на 12. век, а нивната првична функција била многу практична – препознавање на бојното поле и на турнирите. Encyclopaedia Britannica ја поврзува појавата на хералдичките обележја токму со средновековна Европа и потребата од систем на препознатливи симболи.

Едно од најстарите дела од дескриптивен карактер е „Clipearius Teutonicorum“ на Конрад фон Муре, во кое се опишуваат грбови од германскиот простор. Во дел од литературата се среќава датирање околу 1240. година, но почесто се наведува периодот 1260-1264. Токму ова покажува колку хералдиката уште од рано време живее на границата меѓу историјата, документот, преданието и симболот.

Од блазонирање до правила

Првите хералдички книги не биле научни трудови во модерна смисла на зборот. Тоа биле грбовници – бојосани, рачно изработени збирки на грбови, често создадени за потребите на дворовите, благородништвото, витешките редови или турнирската пракса. Тие грбовници се јавувале сè до 19. век и биле еден вид визуелни архиви на моќ, потекло и припадност.

Хералдите, пак, биле првите вистински хералдичари. Тие не биле само гласници или церемонијал-мајстори. Тие биле луѓе кои ги препознавале витезите, ги најавувале на турнирите, ги знаеле нивните грбови, нивната генеалогија и нивните подвизи. Од нивната практика постепено се развил еден сложен систем на правила. Тој систем долго време не бил запишан како строг кодекс, туку се пренесувал како знаење, искуство и професионална тајна.

Првото значајно научно-правно дело за хералдиката го напишал италијанскиот правник Бартоло де Сасоферато – „De insigniis et armis“. Тоа дело, создадено во 14. век, се смета за еден од најраните обиди хералдиката да се разгледа не само како уметност на знакот, туку и како правно прашање: кој има право на грб, како се стекнува, како се користи и како се заштитува. Heraldica.org го истакнува ова дело како најрано познато дело што се занимава со правните аспекти на хералдиката.

Во 1416. година, во француската традиција се јавува и трактатот „Traité de blason“, поврзан со Клеман Принсо, каде што хералдичките правила добиваат уште појасна формулација. Оттаму натаму, хералдиката особено се развива во Франција, Англија и Германија – земји во кои грбовите не биле само знаци на украс, туку дел од правото, протоколот, наследството и државната култура.

Симболот како лице на носителот

Суштината на хералдиката е во симболите. Тие не се случајни украси. Не се само лавови, орли, крстови, ѕвезди, круни или мечеви ставени затоа што „убаво изгледаат“. Во хералдиката симболот има идентитетска функција. Човекот се поистоветува со симболот, но истовремено и симболот почнува да се поистоветува со својот носител.

Таквата потреба е постара од самата хералдика. На античките вази може да се видат воини со штитови на кои има насликани знаци. Но тоа уште не е хералдика во строга смисла. За хералдика зборуваме тогаш кога симболите влегуваат во систем: кога почнуваат да имаат правила, наследност, јазик на опис, однос кон носителот и препознатлива структура.

Затоа хералдиката се раѓа со феудалното општество, со витешката култура, со оклопот и со новата техника на војување. Кога лицето на војникот е скриено зад шлем, кога телото е покриено со оклоп, кога на бојното поле има хаос, прашина, врева и судир на единици, мора да постои знак што ќе каже: кој е кој. Тука грбот станува практична потреба, а не само симболична гордост.

Крстоносните војни и потребата од ред

Крстоносните војни се еден од важните периоди во развојот на хералдиката. По повикот на папата Урбан II на Собирот во Клермон во 1095. година, голем број витези тргнале кон Исток, не само како војска, туку и како носители на една религиозна, политичка и симболичка идеја. Крстот станал најзастапен знак. Но токму таа масовна употреба создала проблем: ако сите го носат крстот, како ќе се разликуваат меѓу себе?

Оттука се јавува потребата од организирање на симболите. Крстот може да биде различно обоен, различно поставен, комбиниран со други знаци, ставен на различна боја на поле. Така симболот станува систем, а системот бара правила.

Хералдиката затоа не е хаотична уметност. Таа има своја граматика. Боите, металите, положбата на фигурите, формата на штитот, односот меѓу елементите – сè има значење. Во класичната западна хералдика се разликуваат метали, како злато и сребро, и бои, како црвена, сина, зелена, црна и пурпурна. Овој ред не е декоративен каприц, туку дел од системот што овозможува грбот да биде јасен, видлив и препознатлив. Britannica детално ја објаснува оваа „граматика“ на хералдичките бои и знаци.

Турнирите – сцената на хералдиката

Ако бојното поле ја создало потребата за препознавање, витешките турнири ѝ дале на хералдиката сцена, церемонија и престиж. Турнирите биле повеќе од забава. Тие биле јавна претстава на чест, сила, потекло и углед. Таму витезот не доаѓал само како борец, туку како носител на име, род и знак.

Настанувањето на турнирската традиција често се поврзува со средбата на Лудвиг Германецот и неговиот брат Карло во 844. година, кога во Стразбур нивните свити приредиле натпревар налик на војна. Без разлика колку оваа врска е историски директна, сигурно е дека турнирите станале простор во кој хералдиката добила јавна функција.

Хералдите ги организирале турнирите, се грижеле за редот и регуларноста, ги препознавале витезите и ги најавувале пред публиката. Тие го „читале“ грбот, ја кажувале неговата припадност, го поврзувале со родот, потеклото и подвизите. Оттаму блазонирањето не е обично опишување на слика, туку свечено читање на идентитет.

Треба да се напомене дека етимологијата на зборот „blazon“ не е сосема сигурна. Во современата стручна литература се поврзува со францускиот „blason“, кој значи грб, но неговото подлабоко потекло се смета за неизвесно. Britannica го наведува токму тоа – дека хералдичкиот опис се нарекува blazon, но етимологијата на зборот не е целосно разрешена.

Грбот – трајна ознака на идентитет

Главен и централен елемент на хералдиката е грбот. Една од најпрецизните дефиниции вели дека грбот е трајна наследна ознака за идентификација на одделни личности, семејства, корпорации, политички и црковни установи, организации, држави, функции, територии и населени места, изразена со ликовни средства – знаци и бои – според хералдички правила.

Токму во оваа дефиниција е суштината: грбот не е обичен амблем. Тој не е лого во модерна маркетиншка смисла. Грбот има поредок, наследност, правила, достоинство и врска со носителот. Тој не треба само да изгледа убаво, туку да биде точен.

Грбовите може да се поделат според видот на носителот. Кога носител е поединец, станува збор за личен грб. Кога носител е заедница, организација, институција или фирма, зборуваме за корпоративен грб. Кога грбот се однесува на географски ентитет – град, област, територија или населено место – тогаш зборуваме за месен грб.

Штитот, челенката, шлемот и другите делови

Штитот е основниот дел на грбот. Тој е задолжителен. Може да стои и самостојно, а тогаш се говори за мал грб. Затоа во секојдневниот говор поимот грб често се поистоветува токму со штитот.

Челенката е втор важен дел. Таа се наоѓа над штитот, најчесто над шлемот, но во одредени случаи може да стои и директно над штитот. Може да биде поставена над точеница – свиткано платно кое најчесто ги содржи главната боја и метал од грбот – но може да се јави и како самостоен хералдички елемент.

Шлемот не е секогаш задолжителен, но станува еден од најпрепознатливите делови на целосниот грб. Во многу национални хералдички традиции, видот на шлемот го покажува статусот на армигерот – носителот на грбот.

Мантијата потекнува од платното со кое се покривал оклопот за да се заштити од сонцето. Подоцна таа станала дел од грбот. Доколку над штитот има шлем, мантијата обично се јавува како природен придружен елемент. Традиционално, горната страна на мантијата ја следи доминантната боја од штитот, а долната страна доминантниот метал.

Држачите се незадолжителни. Во некои хералдички традиции за нив е потребно посебно право, особено кај приватните грбови. Тие можат да бидат исти или различни, а најчесто се претставени како животни, луѓе, митски суштества или стилизирани фигури. Понекогаш целиот грб со држачите е поставен на подножје – мало ритче, основа или декоративен терен.

Девизата е исто така незадолжителна. Таа е натпис, најчесто поставен на лента под или над грбот. Но важно е да се знае: под или над грбот не се става обично името на носителот како дел од самиот грб. Тоа се среќава во некои грбовници заради идентификација, но не е суштински хералдички елемент на грбот.

Кога носителот на грбот припаѓа на витешки ред, околу штитот може да се стави и гердан со орденот на редот. Витезите од Суверениот воен ред на Малта, на пример, имаат право зад штитот да го постават малтешкиот крст.

Беџ, банер и штандарт

Освен грбот, хералдиката познава и други засебни знаци. Еден од нив е беџот – значка што го претставува армигерот. Беџот може да содржи елементи од грбот, но не мора. Неговата сила е во тоа што може да биде поедноставен, полесно препознатлив и попрактичен за употреба.

Кога грбот станува премногу комплексен или кога наследникот сака да има знак што ќе го претставува лично него, беџот често станува добро решение. Во некои случаи и челенката може да ја преземе улогата на беџ.

Хералдиката познава и повеќе видови хералдички знамиња. Најпознати се банерот и штандартот. Банерот е правоаголно знаме на кое се пренесуваат елементите од штитот. Тој не го повторува целиот грб, туку го претвора штитот во знаме.

Штандартот е посложен хералдички знак. На него, покрај елементите од штитот, можат да се јават и девизата, беџот, челенката и други придружни елементи. Така штандартот станува подвижен, церемонијален и препознатлив знак на носителот.

Хералдиката кај јужните Словени и во Македонија

Интересот за хералдиката кај јужните Словени се засилува кон крајот на 16. век, кога се јавуваат првите грбовници и родословија. Во тие дела грбовите не се само украси на благороднички фантазии, туку дел од една поширока култура на потекло, политичко сеќавање и територијален идентитет.

Во Македонија, хералдиката како научна и истражувачка тема силно се поврзува со академик Александар Матковски. Неговото дело „Грбовите на Македонија“ е едно од клучните дела за секој што сака да влезе во оваа тема посериозно. Македонското грбословно друштво наведува дека Матковски е првиот што систематски се занимавал со хералдика во Македонија, а неговата книга од 1970. година останува основна референца за македонската хералдичка традиција. Македонското грбословно друштво е денес релевантна адреса за хералдика, вексилологија, фалеристика и сродни области во Македонија.

Посебно значајно место има и грбот на Македонија од „Стематографија“ на Христофор Жефаровиќ, првпат објавена во Виена во 1741. година. Таму се појавува исправен црвен лав на златно поле – мотив кој подоцна ќе стане една од најчесто споменуваните историски хералдички претстави поврзани со Македонија.

Под грбот на црковнословенски се запишани стихови што ја носат трагиката на изгубената чест, одземената дијадема и симболичкиот пад под туѓа власт. Токму затоа овој грб не е само хералдичка слика, туку историска порака.

Македонскиот државен грб и недовршеното прашање

И тука доаѓаме до прашање што не е само хералдичко, туку и државно, идентитетско и политичко: македонскиот државен грб.

Постојниот државен грб на Македонија, во својата основна структура, потекнува од социјалистичкиот модел на државни амблеми. Во 2009. година од него беше отстранета црвената петокрака ѕвезда, но основната композиција – пејзажниот мотив, сонцето, житото, афионот, тутунот и лентата – остана во истиот визуелен и идеолошки код. Македонското грбословно друштво забележува дека со отстранувањето на ѕвездата во 2009. година не се променил суштинскиот социјалистички изглед на грбот, туку бил само делумно изменет.

Во првите години по независноста имаше сериозни обиди да се дојде до нов државен грб. Се разгледуваа идеи, се појавуваа предлози, се повикуваше на историската хералдичка традиција. Но како што често се случува кај нас, една важна државна тема беше оставена да старее во фиока.

Зачудува рамнодушноста на сите досегашни власти кон ова прашање. Не затоа што грбот е само „слика на документите“, туку затоа што државниот грб е концентрат на симболичка самосвест. Тој кажува како една држава сака да се види себеси, но и како сака да биде препознаена од другите.

Ако знамето се гледа оддалеку, грбот се чита одблизу. Тој бара знаење, вкус, историска свест и чувство за мера. Токму затоа прашањето за македонскиот државен грб не треба да се третира како партиска тема, туку како цивилизациска и културна обврска.

Зошто хералдиката не е минато

Некој можеби ќе рече: зошто денес да зборуваме за хералдика? Зарем грбовите не се остаток од феудализмот, витезите и старите европски дворови?

Не. Хералдиката е жива затоа што човекот и понатаму има потреба од знаци. Државите имаат грбови. Градовите имаат грбови. Универзитетите, црквите, редовите, институциите и семејствата имаат симболи преку кои се препознаваат. Разликата е само во тоа што модерното време често ја заменува хералдичката дисциплина со графички импровизации.

Но токму затоа хералдиката ни е потребна. Таа нè потсетува дека симболот не смее да биде случаен. Дека бојата не е само боја. Дека лавот, крстот, сонцето, планината, штитот или круната не се само графички елементи. Тие се знаци со тежина.

Хералдиката е наука за грбовите, но и школа за читање на идентитетот. Таа нè учи дека секој знак има корен, секој грб има носител, а секој симбол – ако е вистински – има паметење.